Αντίθετα με το Ρεύμα. Ο Δρόμος προς την Πηγή
«Για να φτάσεις στην πηγή, πρέπει να κολυμπάς αντίθετα με το ρεύμα». Η φράση αυτή, λιτή αλλά πυκνή σε νόημα, συμπυκνώνει μια από τις βαθύτερες εμπειρίες της ανθρώπινης ύπαρξης, την αναζήτηση της αλήθειας, της αυθεντικότητας και του νοήματος μέσα σε έναν κόσμο που παρασύρει, ομογενοποιεί και συχνά αποκοιμίζει τη σκέψη.
Το ρεύμα είναι η συνήθεια, η κοινωνική σύμβαση, η έτοιμη απάντηση. Είναι η άνεση του να σκέφτεσαι όπως σκέφτονται οι πολλοί, να επιθυμείς ό,τι σου υποδεικνύεται, να ζεις χωρίς να αμφισβητείς. Αντίθετα, η πηγή συμβολίζει την αρχή, το πρωταρχικό ερώτημα, την αυθεντική εμπειρία, την αλήθεια πριν αλλοιωθεί από την επανάληψη και τη μαζικότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι η πηγή βρίσκεται πάντα «κόντρα»· απαιτεί κόπο, επιμονή και, κυρίως, μοναξιά.
Ο Ηράκλειτος μας θυμίζει ότι «ὁδὸς ἄνω κάτω μία καὶ ὡυτή», ο δρόμος προς τα πάνω και προς τα κάτω είναι ο ίδιος. Όμως, ενώ η κάθοδος είναι εύκολη, η άνοδος απαιτεί αγώνα. Να κολυμπάς αντίθετα με το ρεύμα σημαίνει να αποδέχεσαι τη σύγκρουση με το αυτονόητο, να αντέχεις την αβεβαιότητα και να ζεις χωρίς εγγυήσεις. Είναι η επιλογή του φιλοσόφου, όχι του υπάκουου.
Ο Σωκράτης, ίσως το πιο εμβληματικό παράδειγμα ανθρώπου που κολύμπησε αντίθετα στο ρεύμα, πλήρωσε με τη ζωή του την επιμονή του να ενοχλεί, να ρωτά και να αποδομεί τη βεβαιότητα των συμπολιτών του. «Ὁ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ», έλεγε, μια ζωή χωρίς εξέταση δεν αξίζει να βιωθεί. Η εξέταση, όμως, είναι πάντα αντίθετη στο ρεύμα της αδράνειας.
Στη νεότερη σκέψη, ο Νίτσε καλεί τον άνθρωπο να απομακρυνθεί από την αγέλη: «Ο δρόμος προς τον εαυτό σου περνά μέσα από τη μοναξιά». Για τον Νίτσε, το ρεύμα είναι η ηθική των πολλών, ενώ η πηγή είναι η δημιουργία προσωπικών αξιών. Όποιος τολμά να κολυμπήσει αντίθετα, κινδυνεύει να χαρακτηριστεί επικίνδυνος ή τρελός, αλλά μόνο έτσι μπορεί να γίνει ελεύθερος.
Παρόμοια, ο Κίρκεγκαρντ βλέπει την αλήθεια όχι ως αντικειμενικό δεδομένο, αλλά ως βίωμα. «Η αλήθεια είναι υποκειμενικότητα», γράφει, και αυτή η υποκειμενικότητα δεν κατακτάται με τη μαζική σκέψη, αλλά με προσωπικό άλμα. Το άλμα αυτό είναι πάντα ενάντια στο ρεύμα της ασφάλειας.
Ακόμη και στην καθημερινή ζωή, η μεταφορά παραμένει επίκαιρη. Να επιλέξεις να ζήσεις με συνέπεια, να αντισταθείς στον κυνισμό, να διατηρήσεις την κριτική σου σκέψη σε μια εποχή θορύβου και ταχύτητας, είναι μορφές κολύμβησης αντίθετα στο ρεύμα. Η πηγή δεν είναι ένας προορισμός που κατακτάται οριστικά· είναι μια διαρκής επιστροφή στο ουσιώδες.
Τελικά, το ρεύμα μπορεί να σε πάει μακριά, αλλά ποτέ βαθιά. Η πηγή, αντίθετα, δεν υπόσχεται άνεση, αλλά καθαρότητα. Και ίσως αυτό να είναι το τίμημα και το δώρο της φιλοσοφικής στάσης ζωής, να κουράζεσαι περισσότερο, αλλά να πίνεις νερό αληθινό.
Μιχάλης Γρηγορίου
