Πώς Αντιστέκεται Κανείς στην Απαξίωση; Η Σιωπηλή Αξιοπρέπεια

Η απαξίωση είναι μια από τις πιο ύπουλες μορφές σύγκρουσης. Δεν εκδηλώνεται πάντα με κραυγές ή φανερή επιθετικότητα. Συχνά φορά το προσωπείο της ειρωνείας, της υποτίμησης ή της ψυχρής αδιαφορίας. Είναι μια προσπάθεια να μειωθεί η αξία του άλλου, όχι τόσο για να αναδειχθεί η αλήθεια, αλλά για να ενισχυθεί το εγώ εκείνου που την ασκεί. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο πώς σταματά κανείς έναν τέτοιο άνθρωπο, αλλά κυρίως πώς προστατεύει τον εαυτό του χωρίς να χάσει την εσωτερική του ισορροπία.

Ο άνθρωπος που απαξιώνει, στην ουσία, αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο για τον εαυτό του. Όπως έγραφε ο Νίτσε: «Όποιος μάχεται με τέρατα, ας προσέξει να μη γίνει ο ίδιος τέρας». Η απαξίωση συχνά πηγάζει από ανασφάλεια, από την ανάγκη επιβεβαίωσης μέσα από τη μείωση του άλλου. Αν το δούμε έτσι, η πρώτη άμυνα δεν είναι η επίθεση, αλλά η κατανόηση. Όχι για να δικαιολογήσουμε, αλλά για να απομυθοποιήσουμε.

Η ουσιαστική αντίσταση ξεκινά από μέσα. Ο Επίκτητος δίδασκε ότι «δεν μας ταράζουν τα πράγματα, αλλά οι απόψεις που έχουμε για αυτά». Όταν κάποιος προσπαθεί να μας απαξιώσει, η δύναμή του εξαρτάται από το κατά πόσο εμείς αποδεχόμαστε ή εσωτερικεύουμε αυτή την εικόνα. Αν η αυτοεκτίμηση είναι θεμελιωμένη, τότε η απαξίωση μοιάζει περισσότερο με θόρυβο παρά με απειλή.

Ωστόσο, η σιωπή δεν είναι πάντα αρετή. Υπάρχουν στιγμές που η αξιοπρέπεια απαιτεί λόγο. Όχι λόγο επιθετικό ή εκδικητικό, αλλά καθαρό και σταθερό. Μια απλή, ήρεμη οριοθέτηση, «δεν δέχομαι να μου μιλάς έτσι», μπορεί να είναι πιο ισχυρή από κάθε αντιπαράθεση. Ο Σωκράτης, μέσα από τη μαιευτική του μέθοδο, δεν κατέστρεφε τον συνομιλητή του, τον οδηγούσε να δει μόνος του την αντίφαση. Κάτι παρόμοιο μπορούμε να κάνουμε: να μην αντιδρούμε παρορμητικά, αλλά να αποκαλύπτουμε, με ηρεμία, την αδικία.

Υπάρχει επίσης μια λεπτή τέχνη στην επιλογή των μαχών μας. Δεν αξίζουν όλοι οι άνθρωποι την ενέργειά μας. Ο Μάρκος Αυρήλιος σημείωνε: «Η καλύτερη εκδίκηση είναι να μη γίνεις όμοιος με τον εχθρό σου». Η αποστασιοποίηση, όταν είναι συνειδητή και όχι φυγή, αποτελεί πράξη δύναμης. Δεν είναι αδυναμία να απομακρυνθείς από εκείνους που σε μειώνουν, είναι αυτοσεβασμός.

Αλλά ίσως το βαθύτερο επίπεδο αντίστασης είναι η εσωτερική ελευθερία. Όταν η αξία μας δεν εξαρτάται από την αναγνώριση των άλλων, τότε η απαξίωση χάνει τη δύναμή της. Ο Βίκτωρ Φρανκλ έγραφε ότι «στον άνθρωπο μπορεί να αφαιρεθεί τα πάντα εκτός από ένα πράγμα, η ελευθερία να επιλέγει τη στάση του απέναντι σε κάθε περίσταση». Αυτή η στάση είναι το τελευταίο και ισχυρότερο οχυρό.

Συνοψίζοντας, δεν σταματάς πάντα κάποιον που θέλει να σε απαξιώσει με το να τον νικήσεις. Τον «σταματάς» όταν παύει να έχει εξουσία πάνω σου. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από τρεις πράξεις:

κατανόηση χωρίς αυταπάτες,

σαφή όρια χωρίς επιθετικότητα,

και εσωτερική αυτονομία χωρίς εξαρτήσεις.

Η αξιοπρέπεια δεν φωνάζει. Στέκεται. Και συχνά, αυτή η σιωπηλή στάση είναι η πιο ηχηρή απάντηση.

Μιχάλης Γρηγορίου