«Μη λέτε ψέματα στον εαυτό σας…» Φιόντορ Ντοστογιέφσκι

«Μη λέτε ψέματα στον εαυτό σας.

Αυτός που λέει ψέματα στον εαυτό του και πιστεύει στο ίδιο του το ψέμα, φτάνει στο σημείο να μη βλέπει καμιά αλήθεια, ούτε μέσα του, ούτε και στους άλλους.

Κι έτσι, χάνει κάθε εκτίμηση για τους άλλους και κάθε αυτοεκτίμηση.

Μην εκτιμώντας κανέναν, παύει ν’ αγαπάει.

Και μη έχοντας την αγάπη αρχίζει να παρασέρνεται από τα πάθη και την ακολασία για να απασχοληθεί και να διασκεδάσει.

Έτσι φτάνει στην απόλυτη κτηνωδία, και όλα αυτά επειδή λέει συνεχώς ψέματα στους άλλους και στον εαυτό του.»

Φιόντορ Ντοστογιέφσκι

Το απόσπασμα από το βιβλίο: «Αδελφοί Καραμάζοφ» του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι αποτελεί μια βαθιά ψυχολογική και ηθική ανάλυση των καταστροφικών συνεπειών του ψεύδους, ειδικά όταν αυτό απευθύνεται στον ίδιο τον εαυτό. Ο μεγάλος Ρώσος συγγραφέας διεισδύει στην ανθρώπινη ψυχή, αποκαλύπτοντας πώς η αυτοεξαπάτηση οδηγεί σε μια βαθμιαία πτώση που επηρεάζει την αντίληψη της αλήθειας, τις σχέσεις με τους άλλους και τελικά την ίδια την ανθρώπινη υπόσταση.

Η αυτοεξαπάτηση ως αρχή της ηθικής διάβρωσης

Ο Ντοστογιέφσκι υπογραμμίζει ότι όταν ένας άνθρωπος λέει ψέματα στον εαυτό του και τα πιστεύει, χάνει την ικανότητα να αναγνωρίζει την αλήθεια, τόσο εσωτερικά όσο και στον εξωτερικό κόσμο. Αυτή η άρνηση της πραγματικότητας δημιουργεί μια ψευδαίσθηση που απομονώνει το άτομο από την ουσία της ύπαρξής του. Στην πραγματικότητα, η αυτοεξαπάτηση δεν είναι απλώς μια απλή ψευδαίσθηση, αλλά μια πνευματική και ηθική τυφλότητα που οδηγεί στην απώλεια της αυτογνωσίας.

Η απώλεια της εκτίμησης και της αγάπης

Όταν ο άνθρωπος χάνει την επαφή με την αλήθεια, χάνει και την ικανότητα να εκτιμά τους άλλους. Η έλλειψη αυτογνωσίας οδηγεί σε μια εγωκεντρική θεώρηση του κόσμου, όπου οι άνθρωποι γίνονται απλώς εργαλεία ή εμπόδια για τα δικά του συμφέροντα. Χωρίς εκτίμηση, η αγάπη γίνεται αδύνατη, καθώς η αγάπη προϋποθέτει σεβασμό και αναγνώριση της αξίας του άλλου.

Σύμφωνα με τον Ντοστογιέφσκι, η έλλειψη αγάπης αφήνει τον άνθρωπο κενό και ευάλωτο. Για να γεμίσει αυτό το κενό, καταφεύγει σε επιφανειακές απολαύσεις, πάθη και ακολασία, προσπαθώντας να ξεφύγει από την εσωτερική του κρίση. Αυτή η διαδικασία τον οδηγεί σε μια σπείρα ηθικής παρακμής.

Η τελική κατάπτωση: Η κτηνωδία

Το απόγειο αυτής της πτώσης είναι η «απόλυτη κτηνωδία», δηλαδή η πλήρης απανθρωπιά. Όταν ο άνθρωπος εγκαταλείπει την αλήθεια και την αγάπη, μεταμορφώνεται σε κάτι πρωτόγονο και βάρβαρο. Ο Ντοστογιέφσκι, μέσα από όλο του το έργο, δείχνει ότι η ηθική διάβρωση δεν είναι απλώς μια προσωπική αποτυχία, αλλά μια πνευματική καταστροφή που επηρεάζει ολόκληρη την κοινωνία.

Η λύση: Η αναζήτηση της αλήθειας και της ταπεινότητας

Αν και το απόσπασμα είναι απαισιόδοξο, ο Ντοστογιέφσκι υπονοεί ότι η διαφυγή από αυτή την τραγική πορεία απαιτεί θάρρος να αντιμετωπίσει κανείς την αλήθεια. Στο «Αδελφοί Καραμάζοφ», χαρακτήρες όπως ο Αλιόσα ενσαρκώνουν την αγνή αγάπη και την πίστη, δείχνοντας ότι η σωτηρία βρίσκεται στην αυτογνωσία, την ταπεινότητα και την αγάπη για τον άνθρωπο.

Ο Ντοστογιέφσκι, με το δραματικό και φιλοσοφικό του ύφος, μας προειδοποιεί: το ψέμα στον εαυτό μας είναι η αρχή της πνευματικής μας καταστροφής. Μόνο μέσα από την ειλικρίνεια και την αγάπη μπορούμε να διατηρήσουμε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια μας. Το κείμενό του παραμένει σχετικό ακόμα και σήμερα, σε μια εποχή όπου η αυτοεξαπάτηση και η ηθική αδιαφορία φαίνονται να επικρατούν.

Μιχάλης Γρηγορίου