Η Αρχή του Σεπτεμβρίου. Από την Αρχαία Ρώμη στο Βυζάντιο και Σήμερα
Η 1η Σεπτεμβρίου δεν είναι απλώς η πρώτη μέρα ενός νέου μήνα, αλλά μια ημερομηνία βαθιά ριζωμένη στην ιστορία, τη θρησκεία και τον πολιτισμό, που φέρνει μαζί της την κληρονομιά χιλιάδων ετών. Το όνομά του, «Σεπτέμβριος», προέρχεται από τη λατινική λέξη «septem», που σημαίνει «επτά», καθώς στο αρχαίο ρωμαϊκό ημερολόγιο, που ξεκινούσε με τον Μάρτιο, ήταν πράγματι ο έβδομος μήνας του έτους.
Πριν από τη χριστιανική εποχή, ο Σεπτέμβριος είχε μια ξεχωριστή θέση στη ρωμαϊκή θρησκευτική ζωή. Ήταν ένας μήνας αφιερωμένος σε δύο σημαντικές θεότητες: τον Vulcan, τον θεό της φωτιάς, των ηφαιστείων και των μεταλλουργών, και τον Βάκχο (Διόνυσο), τον θεό του κρασιού, της γονιμότητας και της εκστάσεως. Αυτές οι αφιερώσεις δεν ήταν τυχαίες. Βρίσκονταν πολύ κοντά χρονικά με την έναρξη της συγκομιδής των σταφυλιών και των δημητριακών, μια κρίσιμη περίοδο για την αγροτική ρωμαϊκή οικονομία. Οι τελετές προς τον Vulcan ίσως σχετίζονταν με την προστασία από πυρκαγιές, που απειλούσαν τις σοδειές, ενώ οι γιορτές για τον Βάκχο γίνονταν για να ευχαριστήσουν για την προσεχή άφθονη συγκομιδή.
Η πιο σημαντική ιστορική στροφή για τον Σεπτέμβριο ήρθε στις αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ., όταν καθιερώθηκε επίσημα ως η αρχή του εκκλησιαστικού και του πολιτικού έτους. Αυτή η αλλαγή οφειλόταν σε έναν κεντρικό θεσμό της ύστερης ρωμαϊκής και βυζαντινής διοίκησης: την ινδικτιώνα (indictio).
Όπως εξηγεί η βυζαντινολόγος Μαρίνα Δετοράκη, ο όρος «ινδικτιών» είχε αρχικά μια οικονομική σημασία. Αναφερόταν στον ετήσιο προσδιορισμό (από το ρήμα «indico» – προσδιορίζω, κηρύσσω) του φορολογικού ποσού που έπρεπε να καταβάλουν οι πολίτες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Σταδιακά, η λέξη άρχισε να σημαίνει την ίδια τη φορολογική χρονιά. Εφόσον οι φόροι συχνά ρυθμίζονταν σε μεγαλύτερες περιόδους, η ινδικτιών εξελίχθηκε σε έναν θεσμοθετημένο κύκλο 15 ετών.
Αυτός ο 15ετής κύκλος λειτουργούσε σαν ένα συνεχώς επαναλαμβανόμενο ημερολογιακό πλαίσιο, ανάλογο με την εβδομάδα ή το μήνα, αλλά σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα. Η 1η Σεπτεμβρίου επιλέχθηκε ως η μέρα έναρξης αυτής της νέας οικονομικής χρονιάς και, κατά συνέπεια, ως η Πρωτοχρονιά του βυζαντινού κόσμου. Αυτό το σύστημα χρονολόγησης ήταν τόσο βαθιά ριζωμένο που έγινε το δημοφιλέστερο στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, χρησιμοποιούμενο για να χρονολογήσει επίσημα έγγραφα, διατάγματα και ιστορικά γεγονότα.
Ακόμη και μετά την πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η Ορθόδοξη Εκκλησία διατήρησε ζωντανή αυτή την παράδοση. Σήμερα, η 1η Σεπτεμβρίου εορτάζεται εκκλησιαστικά ως η «αρχή της ινδίκτου» ή η «Εκκλησιαστική Πρωτοχρονιά». Είναι μια μέρα ειδικών δοξολογιών και προσευχών για τη δημιουργία του κόσμου και για την ευημερία του νέου εκκλησιαστικού έτους.
Αυτή η παράδοση ζει επίσης στη λαϊκή μνήμη και τη γλώσσα. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, η 31η Αυγούστου είναι γνωστή ως «κλειδοχρονιά», η μέρα που «κλειδώνει» ο παλιός χρόνος. Αντίστοιχα, η 1η Σεπτεμβρίου ονομάζεται «αρχιχρονιά», η μέρα που «αρχίζει» ο νέος. Αυτοί οι όροι αποτελούν μια ζωντανή μαρτυρία της διαχρονικής σημασίας αυτής της ημερομηνίας, που συνδέει τη σύγχρονη εμπειρία με τα διοικητικά και οικονομικά συστήματα της Ρώμης και του Βυζαντίου.
Η ιστορία της 1ης Σεπτεμβρίου είναι μια εκπληκτική διαδρομή μέσα στο χρόνο. Ξεκινάει ως έβδομος μήνας σε ένα παγανιστικό ημερολόγιο, αφιερωμένος σε θεούς της γης και της παραγωγής, μεταμορφώνεται στην πρώτη μέρα του οικονομικού έτους μιας τεράστιας αυτοκρατορίας μέσω του θεσμού της ινδικτιώνος, και επιβιώνει μέχρι σήμερα ως μια θρησκευτική και λαϊκή εορτή. Δεν είναι απλώς μια αλλαγή μήνα, αλλά μια γέφυρα που ενώνει την αρχαιότητα, το Βυζάντιο και τον σύγχρονο ελληνικό πολιτισμό.
Μιχάλης Γρηγορίου
