Η Ηθική της Καλλιέργειας. Μια ανάλυση των σκέψεων του Άντον Τσέχωφ

Το κείμενο του Άντον Τσέχωφ αποτελεί μια λεπτομερή και διαχρονική περιγραφή της ηθικής συμπεριφοράς του πραγματικά καλλιεργημένου ανθρώπου. Δεν πρόκειται απλώς για μια λίστα συμπεριφορών, αλλά για μια συνεκτική φιλοσοφία ζωής που βασίζεται στον σεβασμό, την αυτογνωσία και την αυθεντικότητα.

«Οι καλλιεργημένοι άνθρωποι σέβονται την ανθρώπινη ατομικότητα και γι’ αυτό είναι πάντοτε  ευγενικοί και συγκαταβατικοί.

Οι καλλιεργημένοι άνθρωποι δε λένε ψέματα. Το ψέμα προσβάλλει εκείνους που το ακούνε και ταπεινώνει στα μάτια τους εκείνους που το λένε.

Οι καλλιεργημένοι άνθρωποι δεν είναι φλύαροι. Δεν είναι ματαιόδοξοι.

Δε ρίχνουν στάχτη στα μάτια. Δεν παίρνουν πόζα. Δεν αποζητούν τις φτηνές εντυπώσεις.

Δεν πίνουν όπου βρεθούν. Δε λένε: «Εμένα κανείς δε με καταλαβαίνει».

Οι καλλιεργημένοι άνθρωποι δε συμπονούν μόνο τους αδύναμους.

Πονάει η ψυχή τους και για εκείνο που δε φαίνεται με γυμνό μάτι.

Οι καλλιεργημένοι άνθρωποι δεν παίζουν με τις ευαίσθητες χορδές της ψυχής των άλλων.

Οι καλλιεργημένοι άνθρωποι καλλιεργούν μέσα τους την ομορφιά.»

Μπορούμε να αναλύσουμε το κείμενο σε τρία βασικά στρώματα:

τη σχέση με τον εαυτό,

τη σχέση με τους άλλους

και τη σχέση με τον κόσμο.

Ο Σεβασμός στην Ατομικότητα

Ο Τσέχωφ τοποθετεί ως θεμέλιο λίθο ολόκληρης της κατασκευής τον απόλυτο σεβασμό προς την ανθρώπινη ατομικότητα. Αυτός ο σεβασμός δεν είναι απλώς μια εξωτερική ευγένεια, αλλά μια εσωτερική αρχή που διέπει κάθε πράξη. Η ευγένεια και η συγκαταβατικότητα που αναφέρει δεν είναι θεατρικές πόζες ή κοινωνικές τακτικές, αλλά η φυσική εκδήλωση αυτού του βαθιά ριζωμένου σεβασμού. Ο καλλιεργημένος άνθρωπος βλέπει στον άλλο έναν ολόκληρο κόσμο, μια μοναδική ύπαρξη που αξίζει να αντιμετωπιστεί με αξιοπρέπεια.

Η Σχέση με τους Άλλους

Ειλικρίνεια, Ευπρέπεια και Ευαισθησία

Από αυτή τη βασική αρχή προκύπτουν όλες οι άλλες συμπεριφορές:

Απόρριψη του ψεύδους: Το ψέμα για τον Τσέχωφ δεν είναι απλή πλεκτάνη. Είναι διπλή προσβολή: ταπεινώνει τον απατεώνα (τον κάνει μικρότερο στα μάτια των άλλων) και προσβάλλει το διανοητικό επίπεδο του ακροατή (υποθέτει ότι είναι ανίκανος να αντιληφθεί την αλήθεια). Η ειλικρίνεια είναι αληθινή εκδήλωση σεβασμού και προς τους δύο.

Απόρριψη της ματαιότητας: Ο φλύαρος, ο ματαιόδοξος και αυτός που «ρίχνει στάχτη στα μάτια» ή «παίρνει πόζες» ζει για την εξωτερική επικύρωση. Η ζωή του είναι ένα θέαμα προς εξαπάτηση. Ο καλλιεργημένος άνθρωπος, αντίθετα, είναι αυθεντικός. Δεν χρειάζεται να επιβληθεί ή να εξαπατήσει, γιατί η αξία του προέρχεται από το εσωτερικό του περιεχόμενο, όχι από τις εξωτερικές εντυπώσεις.

Βάθος αντί για επιφάνεια: Οι φθηνές εντυπώσεις, «όπου βρεθούν» και η κλισέ φράση «εμένα κανείς δε με καταλαβαίνει» είναι δείγματα επιφανειακής και συχνά εγωκεντρικής συμπεριφοράς. Ο Τσέχωφ προτείνει μια ζωή βάθους, αυτογνωσίας και αυτοσυγκράτησης.

Ενσυναίσθηση πέρα από το προφανές: Το πιο διαισθητικό και βαθύ σημείο είναι η ιδέα ότι ο καλλιεργημένος άνθρωπος «δε συμπονεί μόνο τους αδύναμους». Η συμπόνοια του εκτείνεται και σε ότι «δε φαίνεται με γυμνό μάτι», στην ψυχική οδύνη, στην αόρατη αδικία. Αυτή είναι μια ανώτερη μορφή ενσυναίσθησης, που απαιτεί διανοητική και συναισθηματική προσοχή.

Σεβασμός στα όρια των άλλων: Η εκδήλωση των «ευαίσθητων χορδών» είναι εξαιρετική. Υπογραμμίζει ότι ο πραγματικά καλλιεργημένος άνθρωπος δεν χειραγωγεί, δεν εκμεταλλεύεται τα συναισθήματα των άλλων ούτε «παίζει» με αυτά για να πετύχει τους δικούς του σκοπούς. Ο σεβασμός για την ευαισθησία του άλλου είναι κορυφαία εκδήλωση ηθικής ωριμότητας.

Η Εσωτερική Καλλιέργεια

Η δημιουργία της ομορφιάς

Η τελική πρόταση, «καλλιεργούν μέσα τους την ομορφιά», λειτουργεί ως η σύνθεση ολόκληρου του κειμένου. Δεν αρκεί να μην είσαι αγενής, ψεύτης ή φλύαρος. Η πραγματική καλλιέργεια είναι μια ενεργητική, συνεχής διαδικασία. Πρόκειται για την καλλιέργεια μιας εσωτερικής ομορφιάς, μιας ηθικής και πνευματικής αρμονίας που θα ανθίσει φυσικά σε καλές πράξεις και σκέψεις. Η ομορφιά αυτή δεν είναι αισθητική, αλλά ηθική και πνευματική. Είναι το αντικείμενο της καλλιέργειας.

Ο Τσέχωφ δεν περιγράφει απλώς έναν «καλό πολίτη» ή έναν «ευγενικό άνθρωπο». Περιγράφει ένα ιδεώδες ηθικής και πνευματικής ακεραιότητας. Το κείμενό του είναι μια πρόσκληση για ενδοσκόπηση και αυτοβελτίωση. Μας θυμίζει ότι η πραγματική καλλιέργεια δεν μετριέται από τα βιβλία που έχουμε διαβάσει ή τις γλώσσες που μιλάμε, αλλά από τον τρόπο που σκεπτόμαστε, συμπεριφερόμαστε στους άλλους και καλλιεργούμε τον εαυτό μας. Είναι ένα μανιφέστο για μια ζωή αυθεντικής, ευσυνείδητης και βαθιά ανθρώπινης ύπαρξης, που παραμένει εξίσου επίκαιρο και προκλητικό, τόσο την εποχή που γράφτηκε, όσο και σήμερα.

Μιχάλης Γρηγορίου