Από το Ασυνείδητο στη Μοίρα. Ο Carl Jung και η Αρχαία Ελληνική Σκέψη

Η ρήση του Carl Jung «Μέχρι να κάνεις το ασυνείδητο συνειδητό, αυτό θα κατευθύνει τη ζωή σου και θα το ονομάζεις μοίρα» δεν είναι απλώς ψυχολογική διαπίστωση, αλλά ανοίγει έναν δρόμο για διάλογο με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Η σχέση μεταξύ «ασυνείδητου» και «μοίρας» ανακαλεί μύθους, θεότητες και έννοιες που απασχόλησαν βαθιά τον ελληνικό στοχασμό.

Η Μοίρα στην Αρχαία Ελλάδα

Στην ελληνική μυθολογία, η Μοίρα (ή μάλλον οι Μοίρες: Κλωθώ, Λάχεσις, Άτροπος) είχε την εξουσία να υφαίνει, να μοιράζει και να κόβει το νήμα της ζωής κάθε ανθρώπου. Καμία θεότητα, ούτε καν ο Δίας, δεν μπορούσε να αναιρέσει το έργο τους. Αυτό δείχνει ότι οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν μια δύναμη υπέρτατη, μια Ανάγκη, που ξεπερνούσε την ατομική βούληση.

Ο όρος Εἱμαρμένη σήμαινε την αλυσίδα των αιτιών που καθορίζουν την εξέλιξη του κόσμου. Ο Στωικισμός την υιοθέτησε ως τον αναγκαίο λογικό ιστό της πραγματικότητας: τίποτε δεν συμβαίνει τυχαία, όλα υπακούουν στη μοίρα.

Η ψυχολογική ερμηνεία του Jung

Ο Jung δεν μιλά για εξωτερικές θεότητες, αλλά για εσωτερικές δυνάμεις. Το ασυνείδητο λειτουργεί σαν μια «εσωτερική Μοίρα». Ό,τι μένει κρυφό, ό,τι δεν έχουμε αποδεχτεί, επιστρέφει με τη μορφή γεγονότων, συγκρούσεων ή σχέσεων που μας φαίνονται «γραμμένες».
Έτσι, ενώ οι αρχαίοι έβλεπαν τη μοίρα ως εξωτερική κοσμική δύναμη, ο Jung την τοποθετεί μέσα μας, στον ψυχικό μας κόσμο.

Η ένωση των δύο προσεγγίσεων

Αν ενώσουμε τις δύο αντιλήψεις, μπορούμε να πούμε ότι:

Η αρχαία «Μοίρα» αντιστοιχεί στο αντικειμενικό κοσμικό σχέδιο ή στην αλληλουχία αιτίων.

Το jungικό «ασυνείδητο» είναι η υποκειμενική μας Μοίρα, ο τρόπος που κουβαλάμε μέσα μας το παρελθόν, τα αρχέτυπα και τα απωθημένα.

Η πραγματική ελευθερία, κατά τον Jung, δεν έγκειται στην κατάργηση της μοίρας (κάτι αδύνατο), αλλά στην συνειδητή συμμετοχή σε αυτήν. Όπως έλεγαν οι Στωικοί: «Συμφώνως τῇ φύσει ζῆν». Δηλαδή, να αναγνωρίσουμε τους αναγκαίους νόμους, αλλά και να εντάξουμε τον εαυτό μας σε αυτούς με κατανόηση και σοφία.

Από την Ανάγκη στην Αυτογνωσία

Η ελληνική «Ανάγκη» ήταν κάτι αμετάβλητο. Ο Jung, αντίθετα, δείχνει ότι το ασυνείδητο, αν το φέρουμε στο φως, μεταμορφώνεται: δεν είναι πλέον μια άτεγκτη μοίρα, αλλά υλικό για δημιουργία, εξέλιξη και ελευθερία.
Έτσι, το «μοιραίο» δεν είναι τιμωρία, αλλά κάλεσμα για αυτογνωσία. Η ζωή μάς φέρνει ξανά μπροστά σε μοτίβα όχι για να μας φυλακίσει, αλλά για να μας δώσει την ευκαιρία να τα υπερβούμε.

Η φράση του Jung συνομιλεί με την αρχαία ελληνική ιδέα της Μοίρας. Μας δείχνει ότι, ενώ δεν μπορούμε να αποφύγουμε εντελώς τις αναγκαιότητες της ζωής, μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο που τις ζούμε. Η ελευθερία μας δεν βρίσκεται στην κατάργηση της μοίρας, αλλά στη συνειδητοποίηση του ασυνείδητου, στο να γίνουμε συμμέτοχοι στο ίδιο μας το πεπρωμένο.

Μιχάλης Γρηγορίου