Περί του Ανθρώπου που Πολεμά τις Σκιές του

Από τα αρχαία χρόνια ο άνθρωπος αναζητά την αλήθεια της ύπαρξής του και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να ζήσει σε αρμονία με τον εαυτό του και με τους άλλους. Υπάρχουν, όμως, ψυχές που αδυνατούν να βρουν αυτή την ισορροπία, ψυχές που εγκλωβίζονται στη διαρκή καχυποψία και στην πεποίθηση πως ο κόσμος τις πολεμά. Ο τοξικός άνθρωπος, που βλέπει γύρω του φανταστικούς εχθρούς και καταδικάζει τα πάντα σε μια αδιάκοπη γκρίνια, γίνεται δέσμιος μιας ψευδούς πραγματικότητας. Ο Επίκτητος έλεγε: «Δεν μας ταράζουν τα πράγματα, αλλά οι γνώμες που έχουμε για τα πράγματα.» Αυτή η φράση συνοψίζει την ουσία του προβλήματος: η ζωή δεν είναι ανυπόφορη από μόνη της, ανυπόφορη γίνεται η ερμηνεία που της δίνει ο νους.

Ο τοξικός άνθρωπος μοιάζει να ζει σε μια μόνιμη κατάσταση πολιορκίας. Βλέπει παντού απειλές, προδοσίες και προσβολές. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν πολεμά με τον κόσμο, πολεμά με τον ίδιο του τον εαυτό. Ο Καρλ Γιουνγκ το τόνιζε με διαύγεια: «Ό,τι δεν φέρνουμε στο συνειδητό, θα εμφανιστεί στη ζωή μας ως μοίρα.» Οι εσωτερικές του σκιές προβάλλονται στους άλλους, κι έτσι δημιουργεί έναν κόσμο γεμάτο εχθρούς που δεν υπάρχουν.

Η συνεχής γκρίνια του δεν είναι απλώς έκφραση παραπόνου, είναι η αδυναμία να αντικρίσει την ομορφιά. Ο Σοπενχάουερ παρατηρούσε: «Ο κόσμος είναι η παράστασή μας.» Αν η εσωτερική σκηνή είναι γεμάτη σκοτάδι, τότε κάθε γεγονός, ακόμα και το πιο απλό, μετατρέπεται σε βάρος. Το ανικανοποίητο δεν προέρχεται από το περιβάλλον, αλλά από την ίδια την ψυχή που αρνείται να δεχτεί τη χαρά.

Ακόμη και η ψυχολογία του Φρόυντ έρχεται να συμπληρώσει την εικόνα: η προβολή, ως μηχανισμός άμυνας, οδηγεί το άτομο να αποδίδει στους άλλους όσα αρνείται να αναγνωρίσει μέσα του. Ο τοξικός άνθρωπος, λοιπόν, δεν ενοχλείται πραγματικά από τους γύρω του· ενοχλείται από τις δικές του πληγές που δεν τολμά να δει.

Ωστόσο, η ανθρώπινη ύπαρξη δεν είναι καταδικασμένη στη μιζέρια. Ο Βίκτορ Φρανκλ, μέσα από την εμπειρία του στο Ολοκαύτωμα, μας θυμίζει: «Όταν δεν μπορούμε να αλλάξουμε την κατάσταση, καλούμαστε να αλλάξουμε τον εαυτό μας.» Η λύση, λοιπόν, δεν βρίσκεται στην αλλαγή του κόσμου αλλά στην αναστροφή του βλέμματος προς τα μέσα. Μόνο η αυτογνωσία και η εσωτερική συμφιλίωση μπορούν να ελευθερώσουν τον άνθρωπο από τον φαύλο κύκλο της καχυποψίας.

Ο τοξικός άνθρωπος που βλέπει εχθρούς παντού, στην ουσία πολεμά τις ίδιες του τις σκιές. Χάνει τη δυνατότητα της εμπιστοσύνης, της αγάπης, της χαράς, ζει σε μια φυλακή που ο ίδιος έχτισε με τα τείχη της καχυποψίας. Ο Μάρκος Αυρήλιος μας προειδοποιεί: «Η ψυχή μας χρωματίζεται από τις σκέψεις μας.» Αν οι σκέψεις είναι ζοφερές, τότε και η ζωή γίνεται σκοτεινή. Αν, όμως, το βλέμμα στραφεί προς το φως, τότε η ύπαρξη μεταμορφώνεται.

Τελικά, ο αληθινός εχθρός δεν βρίσκεται έξω, αλλά μέσα. Ο Νίτσε μας υπενθυμίζει: «Όποιος μάχεται με τέρατα, ας φροντίσει να μη γίνει και ο ίδιος τέρας.» Και όποιος μάχεται με σκιές, ας προσέξει να μη χαθεί μέσα τους. Η απελευθέρωση δεν έρχεται από την ήττα των φανταστικών αντιπάλων, αλλά από την αναγνώριση και συμφιλίωση με τον ίδιο μας τον εαυτό.

Μιχάλης Γρηγορίου