Η Τέχνη του Να Γνωρίζουμε τα Δικά μας Σφάλματα

Ο λόγος του Carl Jung αγγίζει μια διαχρονική αλήθεια: η κριτική των άλλων είναι εύκολη και ανέξοδη, ενώ η αυτοκριτική απαιτεί θάρρος, ειλικρίνεια και εσωτερική δύναμη. Το να γνωρίζουμε πού σφάλλει ο άλλος μπορεί να μας προσφέρει μια επιφανειακή ικανοποίηση, όμως δεν μεταμορφώνει ούτε εκείνον ούτε εμάς. Αντίθετα, το να γνωρίζουμε πού σφάλλουμε εμείς αποτελεί το μόνο έδαφος στο οποίο μπορούμε να εργαστούμε ουσιαστικά για αλλαγή και ανάπτυξη.

Η αρχαία σοφία της αυτογνωσίας

Από την αρχαιότητα, οι φιλόσοφοι τόνιζαν την αξία της στροφής προς τα μέσα. Το «γνῶθι σαυτόν» που ήταν χαραγμένο στο μαντείο των Δελφών δεν ήταν απλώς μια ηθική προτροπή, αλλά μια υπαρξιακή απαίτηση. Ο Σωκράτης, με την μαιευτική του μέθοδο, δεν επιδίωκε να καταδείξει την άγνοια των άλλων για να τους μειώσει, αλλά για να τους οδηγήσει στην αναγνώριση της δικής τους άγνοιας, που είναι το πρώτο βήμα προς τη σοφία. Αντίστοιχα, η σωκρατική ειρωνεία λειτουργούσε ως καθρέφτης: όχι για να χλευάσει τον άλλον, αλλά για να τον παρακινήσει να δει τον εαυτό του.

Η ψυχολογική διάσταση

Ο Jung, συνεχίζοντας αυτή την παράδοση, τόνισε ότι το ανθρώπινο ον δεν μπορεί να φτάσει στην πληρότητα αν δεν αντικρίσει την Σκιά του, εκείνα τα απωθημένα, ατελή, και συχνά οδυνηρά στοιχεία του εαυτού που αρνούμαστε να παραδεχθούμε. Όσο εστιάζουμε στα σφάλματα των άλλων, η Σκιά μας παραμένει στο σκοτάδι, αποκτώντας ολοένα και μεγαλύτερη δύναμη. Αντίθετα, η αναγνώριση των δικών μας αδυναμιών είναι μια μορφή εσωτερικής απελευθέρωσης, διότι μας επιτρέπει να τα ενσωματώσουμε συνειδητά και να πάψουμε να είμαστε έρμαιά τους.

Από την κριτική στην ευθύνη

Η ενασχόληση με τα λάθη των άλλων γεννά κριτική διάθεση, συγκρούσεις και ψευδαίσθηση υπεροχής. Όμως η ενασχόληση με τα δικά μας λάθη γεννά ευθύνη. Το να παραδεχθούμε ένα σφάλμα μας δεν είναι ένδειξη αδυναμίας αλλά ωριμότητας· αποτελεί πράξη που μας ανυψώνει, διότι μόνο όποιος αναλαμβάνει την ευθύνη μπορεί να αλλάξει. Εδώ βρίσκεται η ουσιαστική διαφορά: τα σφάλματα των άλλων δεν μπορούμε να τα διορθώσουμε, τα δικά μας όμως μπορούν να γίνουν αφετηρία μεταμόρφωσης.

Η υπαρξιακή προοπτική

Η ζωή δεν είναι ποτέ απαλλαγμένη από λάθη. Κάθε άνθρωπος σφάλλει, διότι η ύπαρξη είναι πορεία δοκιμών και πειραματισμών. Η αξία δεν βρίσκεται στην αλάνθαστη τελειότητα -αυτή είναι ψευδαίσθηση- αλλά στη διάθεση να μαθαίνουμε από τα σφάλματά μας. Το λάθος γίνεται δάσκαλος, αρκεί να το κοιτάξουμε κατάματα και να μην το μεταθέσουμε στους άλλους.

Συμπέρασμα

Η αληθινή πρόοδος αρχίζει τη στιγμή που ο άνθρωπος παύει να ασχολείται με τα σφάλματα του διπλανού του και στρέφει το βλέμμα στον εαυτό του. Μόνο τότε η αυτογνωσία γίνεται δρόμος απελευθέρωσης, η αυτοκριτική γίνεται όργανο δημιουργίας, και το σφάλμα μετατρέπεται σε σπόρο σοφίας. Το να γνωρίζουμε τα λάθη των άλλων ίσως μας διασκεδάζει, το να γνωρίζουμε τα δικά μας, όμως, μας αλλάζει.

Μιχάλης Γρηγορίου