Η εξυπνάδα, η επιτυχία και η ανθρώπινη μοίρα

Στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης, η εξυπνάδα θεωρήθηκε για αιώνες ένα από τα ύψιστα δώρα της φύσης, ένα φως που οδηγεί τον άνθρωπο μέσα στο σκοτάδι της άγνοιας. Κι όμως, η εμπειρία δείχνει ότι το φως αυτό δεν φωτίζει πάντοτε τον δρόμο προς την επιτυχία ή τον πλούτο. Πολλοί ευφυείς άνθρωποι μένουν στάσιμοι, ενώ άλλοι, λιγότερο οξυδερκείς, προοδεύουν.

Ο λαός μας το είχε καταλάβει πολύ πριν οι φιλόσοφοι το περιγράψουν: «Η εξυπνάδα δεν ταΐζει», λέει η παροιμία. Το μυαλό, από μόνο του, δεν φέρνει ψωμί, χρειάζεται τόλμη, πράξη, συγκυρία. Γιατί, όπως συνηθίζεται να λέγεται, «Δεν φτάνει να ’χεις μυαλό, πρέπει να ξέρεις και πώς να το χρησιμοποιείς.»
Η εξυπνάδα, χωρίς διορατικότητα και δράση, μοιάζει με «σπαθί χωρίς κόψη» – όμορφο, μα άχρηστο.

Ο Thomas Edison, ο άνθρωπος που φώτισε κυριολεκτικά τον κόσμο, συνόψισε το ίδιο νόημα με τον δικό του τρόπο: «Genius is one percent inspiration and ninety-nine percent perspiration.» (Η ιδιοφυΐα είναι 1% έμπνευση και 99% ιδρώτας.)
Η επιτυχία δεν είναι καρπός μόνο της ευφυΐας, αλλά κυρίως της επίμονης εργασίας. Ο ιδρώτας, όχι το πνεύμα, μετατρέπει τη σκέψη σε αποτέλεσμα.

Το ίδιο πνεύμα εκφράζει και η σύγχρονη ρήση του Naval Ravikant: «Being smart is not the same as being successful.» (Το να είσαι έξυπνος δεν σημαίνει πως θα είσαι και επιτυχημένος.)
Η ευφυΐα είναι μια δυνατότητα, όχι μια υπόσχεση. Μπορεί να ανοίγει πόρτες, αλλά δεν περνά από αυτές εκ μέρους σου.

Και πόσες φορές δεν έχουμε δει να επαληθεύεται η απλή σοφία των παλαιότερων: «Το μυαλό δεν κάνει λεφτά, η τύχη κάνει.»
Η τύχη, η συγκυρία, το πλέγμα των εξωτερικών περιστάσεων καθορίζουν συχνά περισσότερο από τη λογική ικανότητα το αποτέλεσμα μιας ζωής.

Αλλ’ ακόμη και αν η τύχη λείψει, η επιμονή στέκει εκεί σαν σταθερό αντίβαρο. «Δεν είναι ο πιο έξυπνος που πλουτίζει, αλλά ο πιο επίμονος», λέει μια άλλη σοφή φράση κι αυτό φαίνεται να είναι το κοινό μυστικό όλων όσοι άφησαν ίχνος στον κόσμο: η αντοχή.
Όπως διατύπωσε κάποτε ένας ανώνυμος σοφός, «Success favors the persistent, not the intelligent.»
(Η επιτυχία ευνοεί τον επίμονο, όχι τον έξυπνο.)

Η εξυπνάδα μπορεί να αντιληφθεί τα λάθη, η σοφία, όμως, τα αποφεύγει. Έτσι, «Ο έξυπνος βρίσκει, ο σοφός αποφεύγει» και η αποφυγή είναι συχνά ανώτερη της επινόησης.

Αλλά η ευφυΐα, χωρίς δράση, μένει σιωπηλή, όπως σημειώνει ένα αγγλικό γνωμικό, «Plenty of smart people stay poor because they never act.» (Πολλοί έξυπνοι άνθρωποι μένουν φτωχοί γιατί δεν δρουν ποτέ.)
Η σκέψη χωρίς πράξη είναι όνειρο, η πράξη χωρίς σκέψη είναι τύφλωση. Χρειάζεται το μέτρο, το σημείο όπου το μυαλό συναντά τη βούληση.

Ίσως, τελικά, η εξυπνάδα να είναι μόνο η πρώτη ύλη, όχι το τελικό δημιούργημα. Ο κόσμος δεν ανταμείβει τον πιο έξυπνο, αλλά τον πιο ανθεκτικό, τον πιο υπομονετικό, τον πιο τολμηρό. Γιατί, όπως λέει η παλιά σοφία, «Η εξυπνάδα χωρίς πράξη είναι σαν σπαθί χωρίς κόψη» κι η ζωή είναι πεδίο μάχης, όχι σχολική αίθουσα.

Η εξυπνάδα είναι χάρισμα, η επιτυχία, επίτευγμα, και τα δύο σπάνια συμβαδίζουν.
Ο κόσμος δεν κινείται από ιδέες, αλλά από ανθρώπους που τις υπηρετούν.
Όπως είπε κάποτε ο ίδιος ο Edison, η ιδιοφυΐα δεν είναι θαύμα, είναι ιδρώτας.
Κι ίσως, τελικά, η αληθινή σοφία να βρίσκεται όχι στο να σκεφτόμαστε περισσότερα, αλλά στο να πράττουμε καλύτερα.

Μιχάλης Γρηγορίου