Ο κοινός νους και οι πέντε αισθήσεις. Η γέφυρα ανάμεσα στην εμπειρία και τη γνώση
«Κοινός νους είναι αυτός που κρίνει τα πράγματα όπως του τα παρουσιάζουν οι πέντε αισθήσεις.» Λεονάρντο ντα Βίντσι
Ο στοχασμός του Λεονάρντο ντα Βίντσι για τον «κοινό νου» δεν αποτελεί απλώς μια παρατήρηση περί ανθρώπινης αντίληψης, αλλά ένα βαθύ σχόλιο για τη φύση της γνώσης και της αλήθειας. Στον πυρήνα του, το απόφθεγμα αυτό αναδεικνύει την αξία της άμεσης εμπειρίας, της ζωντανής επαφής του ανθρώπου με τον κόσμο μέσα από τις αισθήσεις του.
Ο Ντα Βίντσι, τέκνο της Αναγέννησης και λάτρης της παρατήρησης, έβλεπε τις αισθήσεις όχι ως πλάνη, αλλά ως την πρωταρχική πηγή της γνώσης. Ο άνθρωπος, έλεγε, κατανοεί το σύμπαν όχι με το να το φαντάζεται, αλλά με το να το βλέπει, να το αγγίζει, να το παρατηρεί. Η εμπειρία προηγείται της θεωρίας, η όραση προηγείται του στοχασμού.
Η έννοια του «κοινού νου» (sensus communis), που ανάγεται ήδη στον Αριστοτέλη, δηλώνει τη δύναμη του νου να συνθέτει τις πληροφορίες των αισθήσεων σε μια ενιαία αντίληψη του κόσμου. Δεν είναι η «κοινή λογική» όπως τη νοούμε σήμερα, αλλά ένα εσωτερικό κέντρο όπου οι αισθήσεις συναντώνται και αλληλεπιδρούν.
Ο Αριστοτέλης, στο έργο του Περί Ψυχής, μιλά για μια «συναισθητική δύναμη» του νου που ενοποιεί την εμπειρία. Ο Ντα Βίντσι υιοθετεί αυτήν την ιδέα, αλλά της δίνει αναγεννησιακή μορφή: ο άνθρωπος, με τον κοινό νου του, δεν είναι παθητικός δέκτης εντυπώσεων, αλλά ενεργός ερμηνευτής του κόσμου. Μέσα από τις αισθήσεις, ο νους πλάθει γνώση.
«Οποιος αγνοεί την εμπειρία και στηρίζεται μόνο στις θεωρίες, μοιάζει με ναυτικό που μπαίνει στη θάλασσα χωρίς πυξίδα και τιμόνι», έγραφε ο ίδιος ο Ντα Βίντσι στα σημειωματάριά του. Αυτή η φράση συνοψίζει την πίστη του ότι η γνώση γεννιέται μέσα στον κόσμο, όχι έξω από αυτόν.
Σε αντιπαραβολή, ο Πλάτωνας στο Σπήλαιο περιγράφει τις αισθήσεις ως απατηλές, ως δεσμά που εμποδίζουν τον άνθρωπο να δει την αληθινή πραγματικότητα των Ιδεών. Ο Ντα Βίντσι, αντίθετα, προτείνει μια κοσμοθεωρία γήινη και σωματική: ο κόσμος των αισθήσεων δεν είναι σκιώδης, αλλά αληθινός, η γνώση δεν βρίσκεται στην απόδραση από το σώμα, αλλά στην κατανόηση του σώματος και της φύσης.
Η θέση αυτή θυμίζει περισσότερο τον Αριστοτέλη ή και τον Επίκουρο, που θεωρούσε τις αισθήσεις αξιόπιστες πηγές γνώσης, εφόσον ο νους τις εξετάζει κριτικά. Ο κοινός νους λοιπόν είναι η χρυσή ισορροπία: μια σύνθεση της αισθητηριακής εμπειρίας με τη λογική κρίση.
Στην πράξη, ο Λεονάρντο ενσάρκωσε αυτή τη φιλοσοφία. Για εκείνον, η όραση ήταν η «ευγενέστερη των αισθήσεων», διότι αποκαλύπτει τις μορφές, τις αποστάσεις, το φως, τα συστατικά της φύσης και της τέχνης. Η παρατήρηση του φωτός πάνω σε ένα πρόσωπο, η μελέτη της ανατομίας, η καταγραφή της κίνησης των πτηνών: όλα αποτελούσαν τρόπους γνώσης.
Ο Μισέλ Φουκώ, αιώνες αργότερα, θα πει ότι «η Αναγέννηση ήταν η εποχή που το βλέμμα έγινε γνώση». Ο Ντα Βίντσι είναι ίσως ο πρώτος που ενσάρκωσε πλήρως αυτό το βλέμμα, ένα βλέμμα που δεν απλώς βλέπει, αλλά κατανοεί.
Στον σημερινό κόσμο της τεχνητής νοημοσύνης και της εικονικής εμπειρίας, το μήνυμα του Ντα Βίντσι ηχεί προφητικά. Ο άνθρωπος κινδυνεύει να αποκοπεί από την πρωτογενή του επαφή με τον κόσμο, να ζει μέσα σε μια «δεύτερη πραγματικότητα» εικόνων, οθονών και δεδομένων. Ο κοινός νους, αυτός που «κρίνει τα πράγματα όπως του τα παρουσιάζουν οι πέντε αισθήσεις», μοιάζει να αποδυναμώνεται.
Ίσως, λοιπόν, η ρήση αυτή να αποτελεί όχι μόνο φιλοσοφική θέση, αλλά και προειδοποίηση: ότι η αλήθεια της ζωής δεν βρίσκεται στα αφηρημένα σύμβολα, αλλά στη ζωντανή εμπειρία του κόσμου.
Από τον Αριστοτέλη ως τον Ντα Βίντσι, και από τον Ντα Βίντσι ως τον Μερλώ-Ποντύ, που μιλούσε για το «σώμα ως όργανο της σκέψης», διατρέχει μια κοινή ιδέα: ότι ο άνθρωπος γνωρίζει μέσα από το είναι του, μέσα από τη συμμετοχή του στον κόσμο των αισθήσεων.
Ο κοινός νους δεν είναι η απλή λογική, αλλά η βαθύτερη σοφία της εμπειρίας, η φωνή του σώματος και του πνεύματος μαζί. Και ίσως, όπως θα έλεγε ο ίδιος ο Λεονάρντο, «εκείνος που δεν εμπιστεύεται τις αισθήσεις του, δεν μπορεί να εμπιστευτεί ούτε τον νου του».
Μιχάλης Γρηγορίου
