Η Αγάπη πέρα από την Κατοχή

Οι άνθρωποι συχνά νομίζουν πως αγαπούν. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτό που βιώνουν είναι ανάγκη, φόβος, εξάρτηση. Θέλουν να έχουν τον άλλον, όχι να τον κατανοήσουν. Θέλουν να τον κατέχουν, όχι να τον ελευθερώσουν. Όπως παρατηρεί ο Χόρχε Μπουκάι, «οι περισσότεροι δεν αγαπούν, απλώς δεν αντέχουν να μείνουν μόνοι». Αυτή η φράση ξεσκεπάζει τη μεγάλη ψευδαίσθηση του σύγχρονου ανθρώπου: ότι η αγάπη είναι κάτι που πρέπει να αποκτήσεις, κι όχι κάτι που πρέπει να είσαι.

Από την εποχή του Πλάτωνα, ο άνθρωπος αναζητεί στην αγάπη όχι μόνο το άλλο του μισό, αλλά και το μέτρο του εαυτού του. Στο «Συμπόσιο», ο Πλάτωνας περιγράφει τον έρωτα ως πνευματική άνοδο, μια πορεία από το εφήμερο προς το αιώνιο, από το σώμα προς την ψυχή, από την κατοχή προς τη γνώση του Αγαθού. Η αγάπη, λέει, δεν είναι να έχεις τον άλλον, αλλά να συμμετέχεις στην ομορφιά του. Στην ουσία της, είναι δύναμη που οδηγεί στην υπέρβαση, όχι στην κατοχή.

Ο Αριστοτέλης, από την πλευρά του, στο έργο του Ηθικά Νικομάχεια, βλέπει την αγάπη (φιλία) ως μορφή αρετής, βασισμένη στην αμοιβαία εκτίμηση και στην επιθυμία του καλού για τον άλλον. Δεν υπάρχει αληθινή αγάπη εκεί που κυριαρχεί η ιδιοτέλεια· μόνο εκεί όπου ο άνθρωπος χαίρεται με την ευτυχία του άλλου, «διότι αυτό είναι το ίδιον του φίλου». Έτσι, η αγάπη δεν είναι συναλλαγή, αλλά ηθική στάση· δεν ζητά, προσφέρει.

Ο σύγχρονος άνθρωπος, ωστόσο, ζει εγκλωβισμένος στη νοοτροπία της κατοχής. Σε μια εποχή υπερκατανάλωσης και επιφανειακών σχέσεων, ο έρωτας αντιμετωπίζεται σαν αντικείμενο χρήσης. Ο Έριχ Φρομ, στο κλασικό του έργο Η Τέχνη της Αγάπης, υπογραμμίζει πως «η αγάπη δεν είναι πράγμα, είναι πράξη, είναι μια διαρκής προσπάθεια να αγαπάς, όχι μια κατάσταση στην οποία πέφτεις». Όταν η αγάπη γίνεται ανάγκη επιβεβαίωσης, παύει να είναι αγάπη και μετατρέπεται σε εξάρτηση.

Ο Επίκουρος δίδαξε πως η φιλία και η αγάπη είναι πηγές γαλήνης, όχι αγωνίας. Όπου υπάρχει φόβος, δεν υπάρχει αγάπη. Και όπως θα συμπληρώσει αιώνες αργότερα ο Βίκτορ Φρανκλ, «η αγάπη είναι η μόνη μορφή γνώσης που μας επιτρέπει να δούμε τον άνθρωπο όπως πραγματικά είναι». Να τον βλέπεις, δηλαδή, όχι μέσα από την ανάγκη σου, αλλά μέσα από την ελευθερία του.

Η αυθεντική αγάπη δεν φυλακίζει· απελευθερώνει. Δεν λέει «είσαι δικός μου», αλλά «εύχομαι να είσαι καλά». Είναι η δύναμη που σέβεται τον άλλον ως αυτόνομη ύπαρξη, και χαίρεται με τη χαρά του, ακόμη κι αν αυτή δεν περιλαμβάνει εμάς.

Στην ουσία, η αληθινή αγάπη είναι μια μορφή αυτογνωσίας. Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος ξεπερνά τον εγωισμό του και αντιλαμβάνεται ότι το «εγώ» και το «εσύ» είναι όψεις του ίδιου Είναι. Όπως θα έλεγε ο Πλάτωνας, είναι η ανάμνηση του αρχαίου δεσμού που ενώνει τις ψυχές. Και όπως θα το έλεγε ο Φρομ, είναι μια τέχνη που μαθαίνεται με ωριμότητα, αυτοπειθαρχία και γενναιοδωρία.

Η αγάπη δεν είναι κατοχή, είναι παρουσία. Δεν είναι ανάγκη· είναι επιλογή. Δεν είναι φόβος απώλειας, είναι χαρά ύπαρξης. Όταν ο άνθρωπος το κατανοήσει αυτό, παύει να ζητά να έχει αγάπη και αρχίζει να είναι αγάπη.

Μιχάλης Γρηγορίου