Η Ανάβαση της Γνώσης. Ο Δρόμος προς την Εσωτερική Κορυφή
Η ανάβαση είναι δύσκολη και οι πέτρες γλιστρούν. Κάθε βήμα προς τα πάνω απαιτεί προσπάθεια, επιμονή και, κυρίως, συναίσθηση του σκοπού. Ο ήλιος καίει, ο αέρας παγώνει, οι αντιφάσεις της φύσης καθρεφτίζουν τις αντιφάσεις του ανθρώπινου νου. Στην πορεία προς την κορυφή, ο αναζητητής δεν αντιμετωπίζει μόνο τα εξωτερικά εμπόδια, αλλά κυρίως τις εσωτερικές του αμφιβολίες, τους φόβους και τις ψευδαισθήσεις που γεννά το ίδιο του το πνεύμα.
Όπως έλεγε ο Ηράκλειτος, «ὁδὸς ἄνω κάτω μία καὶ ὡυτή», ο δρόμος προς τα πάνω και ο δρόμος προς τα κάτω είναι ο ίδιος. Η πορεία της μάθησης, της κατανόησης, είναι ταυτόχρονα άνοδος και κάθοδος: άνοδος προς τη σοφία, κάθοδος μέσα στην άγνοια του εαυτού. Κάθε βήμα προς το φως απαιτεί να περάσουμε πρώτα μέσα από τη σκιά της άγνοιας.
Η βροχή γίνεται καταιγίδα, και μέσα στη θύελλα αναδύεται το ερώτημα: αξίζει η ανάβαση; Η απάντηση, αν και δύσκολη, κρύβεται μέσα στη σιωπή του ίδιου του μονοπατιού. Ο Νίτσε έγραφε: «Ό,τι δεν με σκοτώνει, με κάνει πιο δυνατό». Η δυσκολία δεν είναι εχθρός, είναι δάσκαλος. Η καταιγίδα δεν έρχεται να μας καταστρέψει, αλλά να δοκιμάσει το βάθος της αποφασιστικότητάς μας.
Ίσως στα απόκρημνα βράχια υπάρχει καταφύγιο, μια στιγμή ανάπαυσης, ένας στοχασμός, μια αναπνοή. Εκεί, μέσα στην προσωρινή γαλήνη, ο άνθρωπος θυμάται γιατί ξεκίνησε. Ο Πλάτων, στην Πολιτεία, περιγράφει την ανάβαση της ψυχής από το σπήλαιο της άγνοιας προς το φως της αλήθειας. Αυτή η ανάβαση δεν είναι εξωτερική, αλλά πνευματική, δεν απαιτεί μόνο κόπο, αλλά και καθαρότητα προθέσεων.
Πάντα υπάρχει κάτι ενθαρρυντικό και απογοητευτικό συγχρόνος. Ο άνθρωπος που μαθαίνει ζει σε αυτό το παράδοξο: η γνώση φωτίζει, αλλά και βαραίνει. Ο Σωκράτης το διατύπωσε απλά: «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα». Η αληθινή γνώση ξεκινά από τη συνειδητοποίηση της άγνοιας. Όσο περισσότερο γνωρίζουμε, τόσο περισσότερο αντιλαμβανόμαστε την απεραντοσύνη του αγνώστου.
Η πορεία προς την κορυφή είναι μοναχική, αλλά όχι κενή. Οι προμήθειες του ταξιδιώτη είναι οι εμπειρίες, οι σκέψεις, οι αποτυχίες και οι μικρές νίκες. «Μη φοβάσαι να κάνεις λάθη», θα έλεγε ο Κομφούκιος, «φοβήσου μόνο να τα επαναλαμβάνεις». Η μάθηση είναι μια συνεχής μεταμόρφωση, όχι μια κατοχή.
Δεν γνωρίζεις τι θα συναντήσεις, και ακριβώς εκεί βρίσκεται η ομορφιά. Ο δρόμος είναι απρόβλεπτος, όπως και η ίδια η ζωή. Ο Καζαντζάκης έγραφε: «Ν’ αγαπάς την ευθύνη. Να λες: Εγώ, εγώ μονάχος μου θα σώσω τον κόσμο». Η γνώση δεν είναι μόνο δύναμη, είναι ευθύνη, μια εσωτερική φλόγα που καλεί τον άνθρωπο να βλέπει πιο καθαρά, να ενεργεί πιο συνειδητά.
Συνεχίζεις την ανάβαση, όχι επειδή περιμένεις ανταμοιβή στην κορυφή, αλλά γιατί το ίδιο το ταξίδι είναι η ανταμοιβή. Η κορυφή δεν είναι τόπος, αλλά κατάσταση συνείδησης. Ο Μισέλ ντε Μονταίνιο σημείωνε: «Το να ταξιδεύεις σημαίνει να ανακαλύπτεις πως όλοι κάνουν λάθος σχετικά με τις άλλες χώρες». Έτσι και η εσωτερική ανάβαση αποκαλύπτει πως οι προκαταλήψεις μας ήταν οι πέτρες που γλιστρούσαν.
Η μάθηση, οι γνώσεις, είναι το εισιτήριο σε όποιο δρόμο κι αν βρεθείς και τούτο το εισιτήριο, πράγματι, προσφέρει δωρεάν είσοδο. Όχι γιατί καταργεί τα εμπόδια, αλλά γιατί αλλάζει το βλέμμα: εκεί που άλλοτε έβλεπες τείχη, τώρα διακρίνεις πόρτες. Εκεί που έβλεπες χάος, τώρα διακρίνεις νόημα.
Η ανάβαση της γνώσης δεν τελειώνει ποτέ. Είναι μια συνεχής πορεία από την επιφάνεια στο βάθος, από την απορία στην κατανόηση, από το «φαίνεσθαι» στο «είναι». Και ίσως, στο τέλος κάθε διαδρομής, να καταλάβουμε ότι η κορυφή που αναζητούσαμε δεν βρισκόταν έξω, αλλά μέσα μας.
Μιχάλης Γρηγορίου
