Η Σιωπηλή Διάβρωση της Ψυχής. Περί Κακής Παρέας και Ηθικής Φθοράς

«Ἡ κακὴ ἑταιρία φθείρει ἤθη χρηστά.», η ρήση του Μενάνδρου, τόσο απλή και τόσο βαθιά, διασχίζει τους αιώνες και φτάνει ως εμάς αλώβητη, σαν προειδοποίηση και υπενθύμιση. Ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως κοινωνικό ον, όπως είπε ο Αριστοτέλης, «ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον». Δεν μπορούμε να υπάρξουμε έξω από το πλαίσιο της κοινωνίας κι όμως, μέσα σε αυτήν την αναγκαστική συνύπαρξη, κρύβεται και ο σπόρος της φθοράς. Η επιρροή των άλλων πάνω μας είναι ανεπαίσθητη, βαθμιαία, αλλά πανίσχυρη.

Η «κακή παρέα» δεν είναι απλώς άνθρωποι με κακές συνήθειες, είναι οι ψυχές που δεν αγαπούν την αλήθεια, που επιλέγουν το εύκολο αντί του δίκαιου, το πρόσκαιρο αντί του ουσιαστικού. Όπως σημείωνε ο Πλάτων στην Πολιτεία, «ὁμοιοπαθὴς ἄνθρωπος ἕλκεται ὑπὸ τοῦ ὁμοίου». Η ψυχή μας, ευάλωτη και ρευστή, διαμορφώνεται από το περιβάλλον της, ο τρόπος που σκεφτόμαστε, που επιθυμούμε, που πράττουμε, δεν είναι ανεξάρτητος από αυτούς που μας περιβάλλουν.

Η κακή συναναστροφή λειτουργεί σαν σταγόνα που διαβρώνει το μάρμαρο, δεν το συντρίβει απότομα, αλλά το αλλοιώνει σιωπηλά. Ο Σωκράτης μιλούσε για την ανάγκη της εσωτερικής εγρήγορσης και του διαλόγου με τον εαυτό: «ἄνευ ἐξετάσεως βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ». Όταν όμως ο άνθρωπος παύει να εξετάζει, όταν αφήνει τη σκέψη του να κυριαρχείται από το ρεύμα της ομάδας, τότε η κρίση του απονεκρώνεται και η ψυχή του συσκοτίζεται.

Η κακή παρέα, επομένως, δεν φθείρει μόνο το «ήθος» με την πρακτική έννοια, φθείρει την ίδια την ελευθερία του πνεύματος. Ο Φρίντριχ Νίτσε παρατηρούσε: «Όποιος μάχεται με τέρατα πρέπει να προσέξει μήπως στο τέλος γίνει κι ο ίδιος τέρας». Η συνύπαρξη με το αρνητικό, αν δεν συνοδεύεται από εσωτερική ισχύ και διάκριση, οδηγεί αναπόφευκτα στην αφομοίωση.

Και όμως, η λύση δεν είναι η απομόνωση, αλλά η επίγνωση. Ο Επίκτητος συμβούλευε: «Φύλαττε τὴν προαίρεσίν σου καθαράν· αὕτη μόνη ἐστίν ἡ ἐλευθερία σου.» Ο άνθρωπος που γνωρίζει τον εαυτό του και στέκεται με ηθική αυτάρκεια δεν κινδυνεύει τόσο εύκολα από τη φθορά των άλλων. Μα ο δρόμος προς αυτήν την αυτάρκεια είναι δύσβατος, απαιτεί πνευματική πειθαρχία και αδιάκοπη αυτογνωσία.

Η ρήση του Μενάνδρου, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια κοινωνική συμβουλή, είναι φιλοσοφική διακήρυξη. Μας καλεί να προσέχουμε τις ψυχές που επιτρέπουμε να μας αγγίξουν, να φυλάσσουμε την εσωτερική μας καθαρότητα, να καλλιεργούμε την αρετή όχι μέσα σε αποστειρωμένα περιβάλλοντα, αλλά μέσα στη δοκιμασία της ανθρώπινης συνύπαρξης.

Διότι, τελικά, ο χαρακτήρας δεν διαμορφώνεται μόνο από τις πράξεις μας, αλλά κι από τους ανθρώπους με τους οποίους επιλέγουμε να τις μοιραστούμε.

Μιχάλης Γρηγορίου