Οι Διαδρομές της Σιωπής. Όταν το Νου τον Κινεί η Ακινησία

Υπάρχουν στιγμές που μοιάζουν με κενά, με μικρές ρωγμές στον χρόνο της καθημερινότητας. Καθόμαστε σ’ ένα λεωφορείο, ένα τρένο, σ’ ένα παγκάκι. Το βλέμμα μας ακουμπά το τζάμι, έξω περνούν πρόσωπα, φώτα, δέντρα, δρόμοι. Κι ενώ φαινομενικά δεν κάνουμε τίποτα, κάτι μέσα μας αρχίζει να κινείται. Είναι η στιγμή που ο νους αφήνεται ελεύθερος, χωρίς σκοπό, χωρίς πρόγραμμα και τότε, αρχίζει να σκέφτεται πραγματικά.

Ο Πλάτων, στον Φαίδρο, μιλά για τη «θεία μανία» της ψυχής, εκείνη την εσωτερική κίνηση που γεννιέται όταν ο άνθρωπος παύει να ελέγχει και αφήνεται στο ρεύμα του στοχασμού. Οι διαδρομές της καθημερινότητας λειτουργούν με παρόμοιο τρόπο: καθώς ο εξωτερικός κόσμος ρέει μπροστά μας, το μέσα μας αρχίζει να αναδεύεται. Δεν πρόκειται για βαρεμάρα, είναι μια μορφή ενεργητικής ηρεμίας.

Ο ψυχολόγος Carl Jung πίστευε πως «όλα όσα δεν έρχονται στο συνειδητό, επιστρέφουν ως μοίρα». Ίσως, λοιπόν, αυτές οι ώρες στο λεωφορείο ή στο τρένο είναι ο τρόπος του ασυνειδήτου να επιστρέφει, να ζητά χώρο. Μέσα στη σιωπή της μετακίνησης, το εγώ χαλαρώνει, και ό,τι καταπιέστηκε, ό,τι έμεινε ανείπωτο, βρίσκει ρωγμές για να αναδυθεί.

Η Hannah Arendt, εξετάζοντας τη σχέση σκέψης και πράξης, σημείωνε πως η σκέψη δεν είναι ποτέ εντελώς «χρήσιμη» με την εργαλειακή έννοια, είναι, αντιθέτως, η προϋπόθεση για την ελευθερία. Στις «κενές» στιγμές των διαδρομών, απελευθερωνόμαστε ακριβώς επειδή παύουμε να είμαστε παραγωγικοί. Δεν διαβάζουμε, δεν απαντούμε σε μηνύματα, δεν σχεδιάζουμε το επόμενο βήμα, υπάρχουμε. Και εκεί, μέσα σε αυτή την απραξία, βρίσκουμε μια μορφή αυθεντικής παρουσίας.

Ο Γάλλος φιλόσοφος Gaston Bachelard έλεγε πως «ο χώρος της ημέρας είναι γεμάτος πράξεις, μα ο χώρος του ονείρου είναι γεμάτος εικόνες». Οι επαναλαμβανόμενες διαδρομές είναι ακριβώς το όριο ανάμεσα στις δύο περιοχές: πράξη και όνειρο, συνείδηση και ρέμβη. Κι ενώ το σώμα μετακινείται, η ψυχή επιστρέφει, ταξιδεύει σε μνήμες, σε ελλείψεις, σε μελλοντικές εκδοχές του εαυτού.

Οι νευροεπιστήμονες ονομάζουν αυτήν την κατάσταση default mode network, το δίκτυο του εγκεφάλου που ενεργοποιείται όταν δεν κάνουμε τίποτα συγκεκριμένο. Είναι το δίκτυο του εσωτερικού διαλόγου, της φαντασίας, της αυτοπαρατήρησης. Όπως έγραφε ο ψυχίατρος R.D. Laing, «όταν σταματάμε να τρέχουμε, αρχίζουμε επιτέλους να βλέπουμε».

Ίσως, λοιπόν, αυτές οι στιγμές της σιωπηλής μετακίνησης να μην είναι καθόλου κενές. Είναι οι ώρες που ο εαυτός μας, απαλλαγμένος από την πίεση του «να κάνει», αρχίζει να είναι. Κι όσο το λεωφορείο συνεχίζει τη διαδρομή του μέσα στους δρόμους της πόλης, ο νους χαράζει τις δικές του, πιο βαθιές διαδρομές, μέσα μας.

Όπως θα έλεγε ο Σωκράτης, «ο ανεξέταστος βίος δεν αξίζει να βιωθεί».
Κι ίσως ο πιο αθόρυβος τόπος αυτού του στοχασμού να είναι ένα παράθυρο λεωφορείου, μ’ ένα βλέμμα που δεν κοιτά, αλλά θυμάται.

Μιχάλης Γρηγορίου