Ανάμεσα στη Συσσώρευση και την Αποδέσμευση. Γιατί η Γνώση Δεν Αρκεί χωρίς Σοφία
Γνώση είναι να μαθαίνεις κάτι, κάθε μέρα. Σοφία είναι να ελευθερώνεσαι εσύ από κάτι, κάθε μέρα.
Η διάκριση ανάμεσα στη γνώση και τη σοφία αποτελεί έναν από τους παλαιότερους και βαθύτερους στοχασμούς της φιλοσοφικής παράδοσης. Η γνώση μοιάζει με συσσώρευση, προσθέτουμε έννοιες, πληροφορίες, εμπειρίες, δεδομένα. Η σοφία, αντίθετα, μοιάζει με αφαίρεση, απογυμνωνόμαστε από αυταπάτες, φόβους, περιττές βεβαιότητες και εσωτερικά βάρη. Αν η γνώση κινείται προς τα έξω, η σοφία στρέφεται προς τα μέσα.
Η γνώση έχει χαρακτήρα δυναμικό. Δεν είναι μια στατική κατοχή, αλλά μια διαρκής διαδικασία μαθητείας. Ο Αριστοτέλης σημείωνε ότι «πάντες ἄνθρωποι τοῦ εἰδέναι ὀρέγονται φύσει», όλοι οι άνθρωποι επιθυμούν από τη φύση τους να γνωρίζουν. Κάθε μέρα, μέσα από την παρατήρηση, τη μελέτη και τον διάλογο, ο άνθρωπος επεκτείνει τα όρια της κατανόησής του.
Ωστόσο, η γνώση από μόνη της δεν εγγυάται ούτε ελευθερία ούτε ευτυχία. Μπορεί να καταλήξει σε υπεροψία ή σε ένα αίσθημα ελέγχου του κόσμου, το οποίο τελικά καταρρέει μπροστά στην πολυπλοκότητα της ζωής. Ο Σωκράτης, με τη γνωστή του ειρωνεία, υπενθύμιζε ότι «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα». Η αληθινή γνώση αρχίζει όταν αναγνωρίζουμε τα όριά της.
Η σοφία δεν μετριέται με όρους ποσότητας. Δεν αυξάνεται απαραίτητα όσο αυξάνεται η πληροφορία. Αντίθετα, καλλιεργείται μέσα από την αποδέσμευση. Να αφήνεις πίσω σου ό,τι δεν σου είναι πια αναγκαίο: πεποιθήσεις που δεν σε υπηρετούν, φόβους που σε καθορίζουν, προσδοκίες που σε φυλακίζουν.
Οι Στωικοί φιλόσοφοι έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση σε αυτή την εσωτερική ελευθερία. Ο Επίκτητος δίδασκε ότι «οὐ τὰ πράγματα ταράσσει τοὺς ἀνθρώπους, ἀλλὰ τὰ περὶ τῶν πραγμάτων δόγματα». Η σοφία, λοιπόν, δεν είναι να αλλάξεις τον κόσμο, αλλά τη σχέση σου με αυτόν. Κάθε μέρα που απελευθερώνεσαι από μια εσφαλμένη κρίση, κάνεις ένα βήμα προς την αταραξία.
Ένα από τα πιο απαιτητικά στοιχεία της σοφίας είναι το «ξε-μάθημα». Ο σύγχρονος στοχαστής Κρίσναμούρτι τόνιζε ότι η ελευθερία αρχίζει όταν ο νους παύει να είναι δέσμιος της συνήθειας και της μίμησης. Να ελευθερώνεσαι καθημερινά σημαίνει να αμφισβητείς όχι μόνο όσα αγνοείς, αλλά και όσα θεωρείς δεδομένα.
Σε αυτή τη διαδικασία, η γνώση λειτουργεί ως εργαλείο, όχι ως σκοπός. Ο Έριχ Φρομ διέκρινε εύστοχα το «έχειν» από το «είναι», υποστηρίζοντας ότι ο σύγχρονος άνθρωπος κινδυνεύει να μετατρέψει ακόμη και τη γνώση σε αντικείμενο κατοχής, χάνοντας τη ζωντανή της σχέση με την αυτοπραγμάτωση. Όταν η γνώση υπηρετεί τη σοφία, τότε μετατρέπεται σε επίγνωση. Όταν όμως αποσπάται από την αυτογνωσία, γίνεται βάρος. Ο Νίτσε προειδοποιούσε ότι η συσσώρευση γνώσης χωρίς εσωτερική μεταμόρφωση μπορεί να οδηγήσει σε πνευματική κόπωση και μηδενισμό. Στο ίδιο πνεύμα, ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν μίλησε για τη «ρευστή νεωτερικότητα», όπου η υπερπληροφόρηση δεν συνοδεύεται από βαθύτερη κατανόηση ή σοφία.
Η σοφία δεν αποκαλύπτεται σε μια στιγμή φωτισμού, αλλά ασκείται καθημερινά. Όπως έγραφε ο Μάρκος Αυρήλιος, «ἡ ζωή ἑκάστου ἐστὶν ὅ,τι αἱ σκέψεις αὐτοῦ ποιοῦσιν αὐτήν». Κάθε μέρα προσφέρεται ως ευκαιρία, να μάθεις κάτι νέο για τον κόσμο και, ταυτόχρονα, να αφήσεις κάτι παλιό που βαραίνει την ψυχή.
Ίσως, τελικά, η ισορροπία ανάμεσα στη γνώση και τη σοφία να είναι το μέτρο μιας ώριμης ζωής. Ο Μισέλ Φουκώ υπενθύμιζε ότι η αληθινή γνώση συνδέεται με την «επιμέλεια εαυτού», μια συνεχή εργασία πάνω στον εσωτερικό μας κόσμο, όχι απλώς μια θεωρητική κατανόηση. Να μαθαίνεις χωρίς να προσκολλάσαι. Να ελευθερώνεσαι χωρίς να απορρίπτεις τη μάθηση. Έτσι, η πορεία του ανθρώπου γίνεται όχι μόνο πλουσιότερη σε νοήματα, αλλά και ελαφρύτερη σε βάρη.
Η γνώση γεμίζει το μυαλό, αλλά, όπως σημείωνε ο Καρλ Γιουνγκ, χωρίς συνειδητοποίηση του ασυνείδητου, κινδυνεύει να μας κυβερνά αυτό που δεν κατανοούμε. Η σοφία ανοίγει τον άνθρωπο.
Μιχάλης Γρηγορίου
