Η Ένταση της Ύπαρξης και το Μέτρο της Αξίας

Η αξία των πραγμάτων δεν μετριέται με το ρολόι. Δεν υπακούει στη γραμμική διαδοχή των λεπτών και των ετών, ούτε υποτάσσεται στην ποσοτική συσσώρευση εμπειριών. Αντίθετα, γεννιέται από την ένταση με την οποία τα πράγματα βιώνονται, από το βάθος με το οποίο εγγράφονται στη συνείδηση και από το ίχνος που αφήνουν στην ύπαρξή μας. Υπάρχουν στιγμές που διαρκούν ελάχιστα και όμως μας συνοδεύουν για μια ζωή, και άλλες, μακρόσυρτες, που σβήνουν χωρίς να αφήσουν μνήμη.

Ο Ηράκλειτος υπενθυμίζει ότι «τα πάντα ρει», η πραγματικότητα είναι ροή, μεταβολή, ένα γίγνεσθαι που δεν επιτρέπει την προσκόλληση στη διάρκεια. Μέσα σε αυτή τη ροή, η αξία δεν έγκειται στο πόσο κρατά κάτι, αλλά στο πώς διαπερνά το παρόν. Η στιγμή που είναι αληθινά ζωντανή συμπυκνώνει χρόνο, νόημα και συναίσθημα σε ένα ενιαίο βίωμα. Είναι μια στιγμή «πλήρης», όχι επειδή επαναλαμβάνεται, αλλά επειδή αποκαλύπτει.

Ο Αριστοτέλης, μιλώντας για την ευδαιμονία, δεν την ταύτιζε με τη μακροβιότητα ή την απλή επιβίωση, αλλά με την «ενέργεια ψυχής κατ’ αρετήν». Η ζωή, για να έχει αξία, πρέπει να είναι ενεργός, ενσυνείδητη, προσανατολισμένη στο αγαθό. Δεν αρκεί να ζούμε πολύ, χρειάζεται να ζούμε ουσιαστικά. Η ποιότητα της πράξης, της σχέσης, της σκέψης, υπερβαίνει την ποσότητα του χρόνου που της αφιερώνεται.

Ανάλογα, ο Επίκουρος τόνιζε ότι δεν έχει σημασία το πόσο ζούμε, αλλά το πόσο απαλλαγμένοι από φόβο και πόνο είμαστε. Μια απλή, ήσυχη στιγμή αταραξίας μπορεί να αξίζει περισσότερο από μια ολόκληρη ζωή αγωνίας. Η ένταση, εδώ, δεν είναι θόρυβος ή υπερβολή, αλλά πληρότητα· η αίσθηση ότι είμαστε παρόντες στον εαυτό μας.

Στη νεότερη φιλοσοφία, ο Κίρκεγκωρ μίλησε για τη «στιγμή» ως το σημείο συνάντησης του χρόνου με το αιώνιο. Η στιγμή της αυθεντικής επιλογής, της πίστης ή της αγάπης δεν μετριέται χρονικά· είναι υπαρξιακό άλμα. Μέσα σε ένα δευτερόλεπτο μπορεί να κριθεί μια ολόκληρη ζωή. Εκεί γεννιούνται οι ανεξήγητες αποφάσεις και οι ασύγκριτοι άνθρωποι, όσοι τόλμησαν να ζήσουν με ένταση, αναλαμβάνοντας το βάρος της ελευθερίας τους.

Ο Νίτσε, από την πλευρά του, ύμνησε τη ζωή ως βούληση για δύναμη και δημιουργία. Δεν επιδίωξε τη μακρά, ασφαλή ζωή, αλλά τη ζωή που καίει, που ρισκάρει, που λέει «ναι» στο πάθος της ύπαρξης. Η περίφημη ιδέα του «αιώνιου επαναπατρισμού» λειτουργεί ως κριτήριο, Θα ήθελες αυτή τη στιγμή να επαναληφθεί αιώνια; Αν ναι, τότε έχεις ζήσει με ένταση και αλήθεια.

Ο Ανρί Μπερξόν διέκρινε τον μετρήσιμο χρόνο από τη «διάρκεια» της συνείδησης, εκεί όπου οι στιγμές δεν προστίθενται μηχανικά, αλλά διαπλέκονται ποιοτικά. Μια έντονη εμπειρία διαστέλλει τη διάρκεια, γίνεται εσωτερικά μακρά, ακόμη κι αν εξωτερικά είναι σύντομη. Έτσι εξηγούνται οι αξέχαστες στιγμές, δεν κατοικούν στο παρελθόν ως ημερομηνίες, αλλά στο παρόν της μνήμης ως ζωντανή παρουσία.

Τέλος, ο Καμύ, στοχαστής του παραλόγου, είδε την αξία της ζωής στην εξέγερση και στη συνειδητή αποδοχή της. Ακόμη και μέσα σε έναν κόσμο χωρίς εγγενές νόημα, η ένταση της εμπειρίας, η αγάπη, η αλληλεγγύη, η δημιουργία, καθιστά τη ζωή άξια να βιωθεί. «Πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο», όχι γιατί η προσπάθειά του διαρκεί, αλλά γιατί την ζει με επίγνωση.

Έτσι, υπάρχουν πράγματι αξέχαστες στιγμές, ανεξήγητα πράγματα και ασύγκριτοι άνθρωποι. Είναι εκείνοι που, έστω για λίγο, έζησαν με όλη τους την ψυχή. Η αξία τους δεν εξαντλείται στον χρόνο που πέρασε, αλλά στην ένταση με την οποία φώτισαν την ύπαρξη. Και αυτή η ένταση, όταν είναι αληθινή, δεν χάνεται ποτέ.

Μιχάλης Γρηγορίου