Το Μονοπάτι του Φωτός. Η Φιλοσοφία ως Τέχνη του Ζην, του Θνήσκειν και του Αναγεννάσθαι
Η φιλοσοφία, από την αυγή του ανθρώπινου στοχασμού, δεν υπήρξε απλώς ένα σύνολο αφηρημένων θεωριών ή διανοητικών ασκήσεων. Υπήρξε, και παραμένει, ένα μονοπάτι μύησης, μια υπερβατική οδός που οδηγεί τον άνθρωπο από το σκοτάδι της άγνοιας προς το φως της κατανόησης. Όπως έχει ειπωθεί, μόνο η υπερβατική φιλοσοφία γνωρίζει το μονοπάτι, μόνο ο φωτισμένος λόγος μπορεί να μεταφέρει το θραύσμα της ανθρώπινης κατανόησης προς το φως. Πρόκειται για μια θέση βαθιά ριζωμένη στην ιστορία της φιλοσοφίας, από τον Πλάτωνα έως τους νεότερους στοχαστές.
Στην Πολιτεία, ο Πλάτων περιγράφει τον περίφημο Μύθο του Σπηλαίου, όπου οι άνθρωποι ζουν δεσμώτες των σκιών, μέχρι τη στιγμή που κάποιος στρέφεται προς το φως της αλήθειας. «Η παιδεία δεν είναι το να εμφυτεύσεις όραση σε τυφλά μάτια, αλλά να στραφεί η ψυχή προς το φως», γράφει. Εδώ η φιλοσοφία εμφανίζεται ως μεταστροφή της ψυχής, ως πράξη απελευθέρωσης και όχι απλής συσσώρευσης γνώσεων. Το μονοπάτι της φιλοσοφίας είναι δύσβατο, απαιτεί άσκηση, πειθαρχία και θάρρος. Αρετές που χαρακτηρίζουν εκείνους που επιλέγουν τη ζωή της γνώσης.
Η φιλοσοφία δεν περιορίζεται στη θεωρητική κατανόηση του κόσμου, αλλά αποβλέπει πρωτίστως στο πώς πρέπει να ζει ο άνθρωπος. Ο Αριστοτέλης, στα Ηθικά Νικομάχεια, τονίζει ότι σκοπός της φιλοσοφίας δεν είναι να γνωρίζουμε τι είναι η αρετή, αλλά «να γίνουμε αγαθοί». Η ευδαιμονία, το ύψιστο ανθρώπινο αγαθό, επιτυγχάνεται μέσω της ενάρετης πράξης και της μεσότητας, των «τελείων μέτρων». Έτσι, η φιλοσοφία διδάσκει τον άνθρωπο να ζει καλά, όχι μέσα από υπερβολές, αλλά μέσω της αρμονίας ανάμεσα στον λόγο και την πράξη.
Η διδασκαλία του «καλώς ζην» συνδέεται άρρηκτα με το «καλώς θνήσκειν». Για τον Σωκράτη, όπως τον παρουσιάζει ο Πλάτων στον Φαίδωνα, η φιλοσοφία είναι «μελέτη θανάτου». Ο φιλόσοφος δεν φοβάται τον θάνατο, διότι έχει ασκηθεί στη διάκριση του ουσιώδους από το εφήμερο. Ο Επίκτητος, αιώνες αργότερα, θα γράψει: «Μη ζητάς τα πράγματα να γίνονται όπως τα θέλεις, αλλά να τα θέλεις όπως γίνονται». Σε αυτή την αποδοχή της αναγκαιότητας και της φύσης των πραγμάτων βρίσκεται η ελευθερία του φιλοσόφου απέναντι στον θάνατο.
Η υπερβατική διάσταση της φιλοσοφίας αναδύεται με ιδιαίτερη ένταση στον νεοπλατωνισμό. Ο Πλωτίνος μιλά για την άνοδο της ψυχής προς το Ένα, μια εσωτερική πορεία επιστροφής στην πηγή του Είναι. «Απόδρασε από το πολλαπλό προς το Ένα», γράφει στις Εννεάδες. Η φιλοσοφία εδώ γίνεται μυσταγωγία, μια πράξη εσωτερικής κάθαρσης και αναγέννησης. Η αναγέννηση αυτή δεν είναι απλώς βιολογική ή μεταφυσική, είναι πνευματική. Ο άνθρωπος, μέσω της φιλοσοφικής ζωής, ξαναγεννιέται ως συνειδητό και ελεύθερο ον.
Στη νεότερη εποχή, ο Καντ θα ορίσει τον Διαφωτισμό ως «την έξοδο του ανθρώπου από την ανωριμότητα που οφείλεται στον ίδιο». Το περίφημο «Sapere aude», τόλμησε να γνωρίζεις, αποτελεί πρόσκληση προς όλους να ενταχθούν, κατά κάποιον τρόπο, σε αυτή τη «μπάντα των εκλεκτών» που δεν ορίζεται από κοινωνικά προνόμια, αλλά από την επιλογή της σκέψης, της αρετής και της ευθύνης. Ο φιλόσοφος δεν είναι αποκομμένος από τον κόσμο, αντίθετα, φέρει ευθύνη απέναντί του.
Ακόμη και στη σύγχρονη φιλοσοφία, ο Χάιντεγκερ θα επιμείνει ότι η αυθεντική ύπαρξη προϋποθέτει τη συνειδητή σχέση με τον θάνατο. Η φιλοσοφία δεν προσφέρει παρηγοριά εύκολη, αλλά αλήθεια δύσκολη. Και ακριβώς γι’ αυτό είναι χρήσιμη, όχι με την ωφελιμιστική έννοια, αλλά με την έννοια της βαθιάς μεταμόρφωσης του ανθρώπου.
Οι «φιλόσοφοι των αιώνων» πράγματι μας προσκαλούν, όχι σε μια ελίτ κλειστή, αλλά σε έναν τρόπο ζωής απαιτητικό. Η φιλοσοφία είναι πρόσκληση προς εκείνους που επιλέγουν τη γνώση αντί της άγνοιας, την αρετή αντί της ευκολίας, και τη χρησιμότητα που πηγάζει από το νόημα και όχι από το πρόσκαιρο όφελος. Είναι το μονοπάτι που οδηγεί στο φως και ταυτόχρονα η ευθύνη να το διαβούμε με επίγνωση.
Μιχάλης Γρηγορίου
