Μετά τον Θόρυβο, η Σιωπή. Ο Απολογισμός ως Πράξη Ελευθερίας
Όταν ο εορταστικός θόρυβος αποσύρεται και τα φώτα χαμηλώνουν, δεν επιστρέφουμε απλώς στην καθημερινότητα, εισερχόμαστε σε μια σιωπή φορτισμένη νοήματος. Είναι μια σιωπή που δεν απουσιάζει, αλλά καλεί. Καλεί τον άνθρωπο να σταθεί, να αναμετρηθεί με τον χρόνο και να αναρωτηθεί όχι τι συνέβη, αλλά τι από όσα συνέβησαν αξίζει να τον συνοδεύσει παρακάτω.
Οι γιορτές, με την υπερβολή τους, λειτουργούν συχνά ως προσωρινή αναστολή της αυτοπαρατήρησης. Μας αποσπούν, μας ενώνουν, μας συγκινούν και ύστερα αποσύρονται. Αυτό που μένει είναι ο εαυτός μας, γυμνός από τελετουργίες. Εκεί, όπως θα έλεγε ο Μπλεζ Πασκάλ, αποκαλύπτεται η ανθρώπινη αγωνία: «Όλη η δυστυχία των ανθρώπων πηγάζει από το ότι δεν μπορούν να μείνουν ήσυχοι σε ένα δωμάτιο μόνοι τους». Κι όμως, ακριβώς αυτή η μοναχική ησυχία είναι η προϋπόθεση του στοχασμού.
Ο χρόνος δεν μας ρωτά αν είμαστε έτοιμοι. Ρέει αδιάκοπα, όπως παρατήρησε ο Ηράκλειτος, και μέσα στη ροή του μάς παρασύρει ή μας δοκιμάζει. Όμως ο άνθρωπος δεν είναι απλός επιβάτης. Στις μεταβατικές στιγμές, εκεί όπου ένα τέλος δεν έχει ακόμη αποκτήσει όνομα και μια αρχή δεν έχει ακόμη μορφή, γεννιέται η ευθύνη της επιλογής. Τι αφήνουμε πίσω; Όχι μόνο λάθη ή αποτυχίες, αλλά και βεβαιότητες που έπαψαν να είναι αληθινές.
Η απομάκρυνση από το παρελθόν δεν είναι άρνηση, είναι διάκριση. Ο Σπινόζα έγραφε πως «η ελευθερία δεν είναι η απουσία αναγκαιότητας, αλλά η κατανόησή της». Κατανοώντας τι μας διαμόρφωσε, μπορούμε να επιλέξουμε τι δεν θα μας καθορίζει πλέον. Συχνά κρατάμε συνήθειες, σχέσεις ή ρόλους όχι επειδή μας εκφράζουν, αλλά επειδή μας είναι γνώριμοι. Όμως το γνώριμο δεν είναι πάντοτε αληθινό.
Ο Σωκράτης, με την επίμονη ερώτησή του, μας υπενθυμίζει ότι ο ανεξέταστος βίος «οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ». Ο απολογισμός δεν είναι πράξη μελαγχολίας, αλλά πράξη φιλοσοφικής εγρήγορσης. Είναι η στιγμή που ρωτάμε όχι μόνο τι κάναμε, αλλά γιατί το κάναμε. Και συχνά η απάντηση αποκαλύπτει πως πορευτήκαμε περισσότερο από φόβο παρά από επιλογή.
Η πορεία προς το μέλλον, λοιπόν, δεν χαράσσεται πάνω σε κενό έδαφος. Φέρει το βάρος της ελευθερίας. Ο Σαρτρ το διατύπωσε ωμά: «Δεν είμαστε τίποτε άλλο από το άθροισμα των πράξεών μας». Η ελευθερία δεν είναι αφηρημένη έννοια, αλλά καθημερινή ευθύνη. Κάθε μικρή απόφαση,τι ανεχόμαστε, τι αποφεύγουμε, τι επιδιώκουμε, συνθέτει το πρόσωπο που γινόμαστε.
Κι όμως, η φιλοσοφία δεν καλεί σε αδιάκοπη αυστηρότητα. Ο Επίκουρος μας θυμίζει ότι «όταν υπάρχει ευχαρίστηση, δεν υπάρχει πόνος». Όχι ως πρόσκληση στην επιπολαιότητα, αλλά ως υπενθύμιση του μέτρου. Να αφήσουμε πίσω ό,τι μας εξαντλεί χωρίς λόγο, ό,τι μας κρατά δεμένους σε μια διαρκή εσωτερική ένταση. Η απλότητα γίνεται έτσι πράξη σοφίας.
Ο Μάρκος Αυρήλιος, στοχαστής της εσωτερικής πειθαρχίας, γράφει: «Η ζωή του ανθρώπου είναι αυτό που οι σκέψεις του την κάνουν». Αν ο απολογισμός δεν συνοδευτεί από αλλαγή σκέψης, παραμένει κενός. Η πραγματική πορεία αρχίζει όταν αλλάζει ο τρόπος που στεκόμαστε απέναντι στα πράγματα, λιγότερο αμυντικά, περισσότερο συνειδητά.
Σε αυτό το σημείο, ο Νίτσε επανέρχεται αμείλικτος: «Γίνε αυτό που είσαι». Η φράση αυτή δεν είναι αυτονόητη, είναι απαιτητική. Προϋποθέτει να αποχωριστούμε τις μάσκες που φορέσαμε για να ανήκουμε, να επιβιώσουμε, να γίνουμε αποδεκτοί. Το να αφήνεις πίσω δεν είναι πάντα απώλεια, συχνά είναι επιστροφή στον εαυτό.
Καθώς, λοιπόν, η σιωπή μετά τον θόρυβο απλώνεται, δεν μας ζητεί απαντήσεις άμεσες ούτε οριστικές. Μας ζητεί ειλικρίνεια. Να περπατήσουμε λίγο πιο αργά, λίγο πιο συνειδητά. Να δεχθούμε ότι η πορεία δεν είναι ευθύγραμμη, αλλά παραμένει δική μας. Και ίσως τότε, μέσα σε αυτή τη σιωπηλή μετάβαση, να ανακαλύψουμε πως η μεγαλύτερη απόφαση δεν είναι πού θα πάμε, αλλά με ποιον εαυτό θα συνεχίσουμε τον δρόμο.
Μιχάλης Γρηγορίου
