Ανάμεσα στη Φήμη, την Πιθανότητα και το Παρόν

Η ανθρώπινη ζωή κινείται συχνά ανάμεσα σε τρεις φράσεις που, αν και απλές, περικλείουν βαθιές αντιφάσεις και αλήθειες. «Τι θα πει ο κόσμος», «ποτέ μην λες ποτέ», και «ζήσε το σήμερα γιατί δεν ξέρεις αν υπάρχει αύριο». Τρεις κουβέντες που μοιάζουν καθημερινές, μα λειτουργούν ως φιλοσοφικοί άξονες:

η πρώτη μας δένει,

η δεύτερη μας προσγειώνει,

και η τρίτη μας απελευθερώνει.

Η φράση «τι θα πει ο κόσμος» είναι ίσως η πιο χαζή κουβέντα όχι επειδή στερείται νοήματος, αλλά επειδή παραδίδει το νόημα της ζωής μας σε άλλους. Είναι η φωνή της κοινωνικής σύμβασης που, όπως θα έλεγε ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, μας αλυσοδένει με «χρυσές αλυσίδες». Ζούμε συχνά όχι όπως είμαστε, αλλά όπως νομίζουμε ότι πρέπει να φαινόμαστε. Ο Σαρτρ παρατηρούσε ότι «η κόλαση είναι οι άλλοι», όχι επειδή οι άλλοι είναι κακοί, αλλά επειδή το βλέμμα τους μάς μετατρέπει σε αντικείμενα. Όταν το «τι θα πει ο κόσμος» γίνεται πυξίδα, η αυθεντικότητα χάνεται και η ζωή καταντά παράσταση.

Απέναντι σε αυτή τη φυλακή της γνώμης, στέκεται η φράση «ποτέ μην λες ποτέ». Είναι η πιο σοφή κουβέντα, γιατί αναγνωρίζει το εύθραυστο της ανθρώπινης βεβαιότητας. Ο Ηράκλειτος μας θύμιζε ότι «τα πάντα ρει», ότι τίποτα δεν μένει σταθερό. Όποιος λέει «ποτέ» συμπεριφέρεται σαν να γνωρίζει το μέλλον, σαν να αγνοεί τη ρευστότητα της ύπαρξης. Η σοφία εδώ δεν είναι δισταγμός, αλλά ταπεινότητα, η αποδοχή ότι ο άνθρωπος είναι οδοιπόρος μέσα σε έναν κόσμο μεταβολών. Όπως σημείωνε και ο Μονταίνιος, «η μεγαλύτερη τρέλα είναι να θεωρεί κανείς τη ζωή σταθερή».

Και τέλος, η πιο αληθινή κουβέντα: «ζήσε το σήμερα γιατί δεν ξέρεις αν υπάρχει αύριο». Δεν πρόκειται για κάλεσμα σε επιπολαιότητα, αλλά για βαθιά επίγνωση της θνητότητας. Οι Στωικοί φιλόσοφοι, και ιδιαίτερα ο Επίκτητος και ο Μάρκος Αυρήλιος, τόνιζαν ότι το παρόν είναι το μόνο που πραγματικά μας ανήκει. Ο Επίκουρος, από την άλλη, μας προέτρεπε να μην φοβόμαστε τον θάνατο, γιατί «όταν εμείς υπάρχουμε, ο θάνατος δεν είναι εδώ, και όταν ο θάνατος είναι εδώ, εμείς δεν υπάρχουμε». Αν το αύριο είναι αβέβαιο, τότε το σήμερα αποκτά ανεκτίμητη αξία.

Ζώντας το παρόν, δεν αγνοούμε το μέλλον, αλλά αρνούμαστε να θυσιάσουμε τη ζωή στον φόβο ή στην αναβολή. Είναι μια πράξη θάρρους, να αγαπάς, να επιλέγεις, να τολμάς, χωρίς να εγκλωβίζεσαι ούτε στη γνώμη των άλλων ούτε σε ψευδαισθήσεις ελέγχου. Ο Νίτσε έγραφε ότι πρέπει να ζούμε «επικίνδυνα», όχι απερίσκεπτα, αλλά με πληρότητα, σαν κάθε στιγμή να αξίζει να επαναληφθεί αιώνια.

Έτσι, ανάμεσα στη χαζή κουβέντα που μας περιορίζει, τη σοφή κουβέντα που μας προσγειώνει και την αληθινή κουβέντα που μας ξυπνά, ξεδιπλώνεται η ανθρώπινη ύπαρξη. Μια ύπαρξη που βρίσκει νόημα όχι στο τι θα πουν οι άλλοι, ούτε σε απόλυτες δηλώσεις, αλλά στη συνειδητή, παρούσα και αυθεντική ζωή.

Μιχάλης Γρηγορίου