Η αξία του βιωμένου χρόνου

Ο άνθρωπος δεν μετριέται από τη διάρκειά του στον κόσμο, αλλά από το βάθος της παρουσίας του μέσα σε αυτόν. Δεν είναι τα χρόνια που διαμορφώνουν το νόημα της ύπαρξης, αλλά οι στιγμές που γίνονται εμπειρία, συναίσθημα, μνήμη. Εκείνες οι στιγμές που δεν περνούν απλώς, αλλά ριζώνουν μέσα μας και μας μετασχηματίζουν.

Ο χρόνος, όπως τον αντιλαμβάνεται η καθημερινότητα, είναι γραμμικός και αδιάφορος. Κυλά χωρίς να ρωτά, χωρίς να ξεχωρίζει. Όμως ο βιωμένος χρόνος είναι κάτι διαφορετικό, είναι ποιότητα, όχι ποσότητα. Ο Ανρί Μπεργκσόν μίλησε για τη «διάρκεια» ως εσωτερικό χρόνο, ως ροή συνείδησης που δεν τεμαχίζεται σε λεπτά και ώρες. Μέσα σε αυτή τη διάρκεια, μια στιγμή μπορεί να περιέχει περισσότερο νόημα από ολόκληρα έτη μηχανικής επανάληψης.

Να «γίνεσαι στιγμές» σημαίνει να επιτρέπεις στον εαυτό σου να είναι παρών. Όχι παγιδευμένος στη νοσταλγία του παρελθόντος ή στην αγωνία του μέλλοντος, αλλά ριζωμένος στο τώρα. Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ υπενθυμίζει ότι η αυθεντική ύπαρξη γεννιέται όταν ο άνθρωπος αναλαμβάνει συνειδητά το «Είναι-του-στον-χρόνο». Όταν δεν αφήνει τη ζωή να του συμβαίνει απλώς, αλλά τη βιώνει ως προσωπικό γεγονός.

Οι στιγμές, όμως, δεν αρκεί να υπάρχουν, χρειάζεται να αποκτούν αξία. Και η αξία δεν είναι αντικειμενική, ούτε καθολική. Αναδύεται από τη σχέση, από το νόημα που αποδίδουμε σε ό,τι ζούμε. Ένα βλέμμα κατανόησης, μια πράξη καλοσύνης, μια σιωπή γεμάτη παρουσία μπορούν να έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα από επιτεύγματα που εντυπωσιάζουν αλλά δεν αγγίζουν. Ο Αριστοτέλης συνέδεσε την ευδαιμονία όχι με την απόλαυση, αλλά με την ενάρετη πράξη, με εκείνη τη στάση ζωής που πραγματώνει το ανθρώπινο δυναμικό σε βάθος.

Το να «γίνεσαι συναισθήματα» δεν σημαίνει να παρασύρεσαι άκριτα από αυτά, αλλά να τα αναγνωρίζεις ως τρόπους κατανόησης του κόσμου. Ο Σπινόζα είδε στα συναισθήματα όχι αδυναμίες, αλλά καταστάσεις που φανερώνουν τη δύναμη ή τη μείωση της ύπαρξής μας. Όταν ένα συναίσθημα μας ανοίγει προς τον άλλον, όταν αυξάνει τη δυνατότητα να αγαπάμε, να δημιουργούμε, να κατανοούμε, τότε αποκτά υπαρξιακή αξία.

Σε έναν κόσμο που επιβραβεύει την ταχύτητα, την παραγωγικότητα και τη συσσώρευση, η επιλογή της αξίας είναι πράξη αντίστασης. Ο Βίκτορ Φρανκλ, στοχαστής της ανθρώπινης αντοχής, τόνισε ότι το νόημα δεν δίνεται έτοιμο, ανακαλύπτεται μέσα από τη στάση μας απέναντι στη ζωή. Ακόμη και στις πιο δύσκολες συνθήκες, ο άνθρωπος διατηρεί την ελευθερία να αποφασίσει ποια εμπειρία θα μετατρέψει σε νόημα.

Τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να γεμίσουμε τη ζωή μας με γεγονότα, αλλά να την πυκνώσουμε με σημασία. Να φροντίζουμε οι στιγμές μας να μην είναι κενά περάσματα, αλλά γέφυρες προς τον εαυτό και τον άλλον. Να επιλέγουμε να υπάρχουμε ως εκείνες οι εμπειρίες που, όταν ανακαλούνται, δικαιολογούν το βάρος και την ομορφιά της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ίσως τότε ο χρόνος να μην μας διαφεύγει.

Ίσως τότε να μπορούμε να πούμε πως δεν απλώς ζήσαμε,

αλλά σταθήκαμε αληθινά μέσα στη ζωή.

Μιχάλης Γρηγορίου