Αυτάρκεια. Η Εσωτερική Οδός προς την Ελευθερία

Η ιδέα της ελευθερίας διατρέχει την ανθρώπινη σκέψη ως διαρκές αίτημα και αίνιγμα. Πολιτικές επαναστάσεις, κοινωνικά συμβόλαια και τεχνολογικές κατακτήσεις υπόσχονται την απελευθέρωση του ανθρώπου, όμως συχνά παραβλέπουν ένα θεμελιώδες ερώτημα.

Μπορεί να υπάρξει αληθινή ελευθερία χωρίς αυτάρκεια;

Η αυτάρκεια, όχι ως αυτάρεσκη απομόνωση αλλά ως ικανότητα εσωτερικής αυτοθεμελίωσης, αναδύεται ως η πιο σταθερή και βαθιά οδός προς την ελευθερία.

Ήδη από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, η αυτάρκεια συνδέεται με την ευδαιμονία. Ο Αριστοτέλης, στα Ηθικά Νικομάχεια, σημειώνει ότι «αὐτάρκες λέγομεν οὐχ ὃ τῷ αὐτῷ μόνον ἀρκεί, ἀλλὰ καὶ τοῖς γονεῦσι καὶ τέκνοις», η αυτάρκεια δεν είναι εγωιστική αυτάρκεια, αλλά πληρότητα ζωής που μπορεί να σταθεί από μόνη της. Για τον Αριστοτέλη, η ευδαιμονία είναι αυτάρκης, διότι δεν εξαρτάται από εξωτερικές συγκυρίες αλλά από την ενάρετη πράξη του ανθρώπου.

Στον Επίκουρο, η αυτάρκεια αποκτά έναν λιτό και απελευθερωτικό χαρακτήρα. «Μέγα τὸ τῆς αὐταρκείας κτῆμα», γράφει, όχι για να ζούμε με το ελάχιστο από ανάγκη, αλλά για να μπορούμε να αρκούμαστε στο ελάχιστο αν χρειαστεί. Η επιθυμία που πολλαπλασιάζεται άκριτα γεννά εξάρτηση, η επιθυμία που μετριάζεται γεννά ελευθερία. Εδώ, η αυτάρκεια γίνεται άσκηση εσωτερικής κυριαρχίας.

Η στωική σκέψη προχωρά ακόμη βαθύτερα. Ο Επίκτητος διατυπώνει με αυστηρότητα: «Οὐ τὰ πράγματα ταράττει τοὺς ἀνθρώπους, ἀλλὰ τὰ περὶ τῶν πραγμάτων δόγματα». Όποιος εξαρτά την ευτυχία του από όσα δεν ελέγχει, παραδίδει την ελευθερία του στην τύχη. Η στωική αυτάρκεια δεν αρνείται τον κόσμο, αλλά αρνείται την τυραννία του κόσμου πάνω στην ψυχή.

Στη νεότερη φιλοσοφία, η έννοια της αυτάρκειας μετασχηματίζεται σε αυτονομία. Ο Ιμμάνουελ Καντ θεμελιώνει την ελευθερία στην ηθική αυτονομία του προσώπου. Ελεύθερος είναι εκείνος που υπακούει σε νόμο τον οποίο ο ίδιος, ως έλλογο ον, θέτει στον εαυτό του. Η εξάρτηση από εξωτερικές επιταγές, πάθη, συμφέροντα, ετεροκαθορισμένους κανόνες, είναι μορφή ετερονομίας και άρα ανελευθερίας.

Στον αντίποδα της μαζικής κοινωνίας, ο Χένρυ Ντέιβιντ Θορώ, στο Walden, υπενθυμίζει ότι «ο άνθρωπος είναι πλούσιος ανάλογα με τον αριθμό των πραγμάτων που μπορεί να αφήσει ήσυχα». Η αυτάρκεια εδώ γίνεται πράξη αντίστασης απέναντι στην κοινωνία της κατανάλωσης, όπου οι ανάγκες κατασκευάζονται ώστε να διαιωνίζεται η εξάρτηση.

Στον 20ό αιώνα, ο Έριχ Φρομ διακρίνει ανάμεσα στο «έχειν» και στο «είναι». Μια ζωή προσανατολισμένη στο έχειν γεννά φόβο απώλειας και διαρκή ανασφάλεια. Αντίθετα, το είναι, η εσωτερική πληρότητα, η δημιουργικότητα, η αγάπη, θεμελιώνει μια μορφή αυτάρκειας που δεν μπορεί εύκολα να αφαιρεθεί. Η ελευθερία, για τον Φρομ, δεν είναι απλώς απουσία δεσμών αλλά η ικανότητα να σχετίζεσαι χωρίς να χάνεις τον εαυτό σου.

Ωστόσο, η αυτάρκεια δεν πρέπει να συγχέεται με την αυτάρεσκη αυτάρκεια ή την κοινωνική απομόνωση. Ο άνθρωπος είναι ον σχέσεων. Η αληθινή αυτάρκεια δεν αρνείται τον άλλον, αλλά αρνείται την εξάρτηση που ακυρώνει την ελευθερία και των δύο. Είναι η δύναμη να στέκεσαι όρθιος μέσα στη σχέση, όχι να κρέμεσαι από αυτήν.

Καταληκτικά, η αυτάρκεια δεν είναι προορισμός αλλά διαρκής άσκηση. Είναι η τέχνη του να περιορίζεις τις ανάγκες σου, να καλλιεργείς την κρίση σου και να θεμελιώνεις το νόημα της ζωής σου σε ό,τι μπορείς εσύ να φέρεις στον κόσμο. Σε έναν κόσμο που υπόσχεται ελευθερία μέσω της αφθονίας, η φιλοσοφία υπενθυμίζει ένα παλαιό και επίκαιρο μάθημα, χωρίς εσωτερική αυτάρκεια, κάθε ελευθερία παραμένει εύθραυστη. Με αυτήν, ακόμη και οι περιορισμοί μπορούν να γίνουν πεδίο ελευθερίας.

Μιχάλης Γρηγορίου