Εκεί όπου τελειώνει η συνήθεια

Η ζωή συχνά παρεξηγείται ως μια ακολουθία επαναλήψεων, ίδιες μέρες, ίδιες συνήθειες, ίδιες σκέψεις που επιστρέφουν με διαφορετικά προσωπεία. Κι όμως, όσο περισσότερο την παρατηρεί κανείς με στοχαστική διάθεση, τόσο αποκαλύπτεται μια βαθύτερη αλήθεια. Η ζωή δεν βρίσκει το νόημά της στην ανακύκλωση του οικείου, αλλά στο άνοιγμα προς το άγνωστο. Δεν είναι φτιαγμένη για να επιβεβαιώνει διαρκώς τον εαυτό της, αλλά για να τον υπερβαίνει.

Ο Ηράκλειτος, ήδη από την αρχαιότητα, μας προειδοποιεί ότι «ποταμοῖς τοῖς αὐτοῖς ἐμβαίνομέν τε καὶ οὐκ ἐμβαίνομεν». Δεν μπαίνουμε ποτέ στο ίδιο ποτάμι δύο φορές, γιατί ούτε το νερό είναι το ίδιο ούτε εμείς. Η ροή είναι το θεμελιώδες στοιχείο της ύπαρξης. Κάθε προσπάθεια να παγώσουμε τη ζωή σε επαναλαμβανόμενα σχήματα ισοδυναμεί με άρνηση της ίδιας της φύσης της.

Κι όμως, ο άνθρωπος συχνά προσκολλάται στην επανάληψη. Η συνήθεια προσφέρει ασφάλεια, η προβλεψιμότητα μειώνει το άγχος της αβεβαιότητας. Ο Σαρτρ παρατηρεί ότι ο άνθρωπος συχνά επιλέγει την «κακή πίστη», δηλαδή τη φυγή από την ελευθερία του, κρυπτόμενος πίσω από ρόλους, κανόνες και επαναλαμβανόμενα μοτίβα. Η επανάληψη, έτσι, γίνεται καταφύγιο, αλλά ταυτόχρονα μετατρέπεται σε φυλακή.

Ο Κίρκεγκορ, στο έργο του Η Επανάληψη, θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα.

Μπορεί άραγε η επανάληψη να είναι δημιουργική;

Η απάντησή του δεν είναι απλή. Υπάρχει μια επανάληψη μηχανική, νεκρή, που απλώς αντιγράφει το παρελθόν. Και υπάρχει και μια άλλη, υπαρξιακή, όπου κάθε «επιστροφή» είναι στην πραγματικότητα μια νέα αρχή, μια βαθύτερη κατανόηση του εαυτού. Η ζωή, ωστόσο, απαιτεί επίγνωση, αλλιώς η επανάληψη εκφυλίζεται σε αδράνεια.

Ο Νίτσε, με την ιδέα της «αιώνιας επιστροφής», θέτει μια πρόκληση.

Αν αναγκαζόσουν να ζήσεις την ίδια ζωή άπειρες φορές, θα την αποδεχόσουν;

Το ερώτημα δεν υμνεί την επανάληψη, αλλά δοκιμάζει τη βαρύτητα των επιλογών μας. Μόνο μια ζωή που βιώνεται ως δημιουργία, ως διαρκές γίγνεσθαι, μπορεί να αντέξει αυτό το βάρος. Διαφορετικά, η επανάληψη αποκαλύπτεται ως αφόρητη.

Τα νέα ξεκινήματα, αντίθετα, προϋποθέτουν ρήξη. Ρήξη με το γνώριμο, με τις βεβαιότητες, ακόμη και με τις εικόνες που έχουμε χτίσει για τον εαυτό μας. Η Χάνα Άρεντ μιλά για τη «γεννητικότητα» ως την ουσία της ανθρώπινης κατάστασης, το γεγονός ότι κάθε άνθρωπος μπορεί να αρχίσει κάτι καινούριο στον κόσμο. Όχι απλώς να συνεχίσει, αλλά να εγκαινιάσει. Εκεί εδράζεται η ελπίδα, αλλά και η ευθύνη.

Νέα αρχή δεν σημαίνει άρνηση του παρελθόντος. Σημαίνει μετασχηματισμό του. Όπως σημειώνει ο Γκαστόν Μπασελάρ, η πραγματική αλλαγή απαιτεί ένα «ρήγμα στον χρόνο», μια εσωτερική απόφαση που αναδιατάσσει τη μνήμη και το μέλλον. Η ζωή, τότε, παύει να είναι μια ευθεία γραμμή επαναλήψεων και γίνεται μια σειρά από συνειδητές τομές.

Τελικά, η ζωή δεν μας ζητά να την επαναλάβουμε σωστά, αλλά να την τολμήσουμε αληθινά. Να αποδεχθούμε την ανασφάλεια της αρχής ως προϋπόθεση νοήματος. Γιατί μόνο εκεί όπου κάτι ξεκινά, κάτι μπορεί και να συμβεί. Και μόνο εκεί, η ύπαρξη παύει να επιβιώνει και αρχίζει να ζει.

Μιχάλης Γρηγορίου