Πώς στέκεσαι όρθιος όταν όλα αλλάζουν

«Δεν μπορείς να ελέγξεις την καταιγίδα, αλλά μπορείς να μάθεις να στέκεσαι μέσα της». Η φράση αυτή συμπυκνώνει μια από τις βαθύτερες υπαρξιακές αλήθειες της ανθρώπινης ζωής. Ο κόσμος δεν υπήρξε ποτέ στατικός, όμως η εποχή μας βιώνει την αλλαγή με πρωτόγνωρη ένταση. Τεχνολογικές ανατροπές, κλιματική αβεβαιότητα, εργασιακή επισφάλεια, ρευστές ανθρώπινες σχέσεις. Μέσα σε αυτή τη διαρκή μετατόπιση, αναδύεται μια επιθυμία σχεδόν αρχέγονη, η ανάγκη για εσωτερική σταθερότητα, για ένα σημείο αναφοράς που δεν καταρρέει μαζί με τον κόσμο γύρω μας.

Η φιλοσοφία, από την αρχαιότητα έως σήμερα, δεν έπαψε ποτέ να περιστρέφεται γύρω από αυτό το ερώτημα. Πώς μπορεί ο άνθρωπος να ζήσει καλά μέσα στην αβεβαιότητα;

Ο Επίκτητος έγραφε: «Δεν μας ταράζουν τα πράγματα, αλλά οι απόψεις μας για τα πράγματα». Ήδη εδώ διακρίνεται η κεντρική ιδέα ότι το νόημα της ζωής δεν βρίσκεται στα ίδια τα γεγονότα, αλλά στην ερμηνεία, στην αφήγηση που τους προσδίδουμε.

Η σύγχρονη έννοια της γείωσης, όπως την περιγράφει ο Dr. Jordan Grumet, έρχεται να συνομιλήσει γόνιμα με αυτή τη φιλοσοφική παράδοση. Η γείωση δεν είναι απλώς μια τεχνική χαλάρωσης ή μια ψυχολογική άσκηση. Είναι μια υπαρξιακή αγκύρωση, η σύνδεσή μας με το νόημα και τον σκοπό της ζωής μας. Όχι ως αφηρημένες ιδέες, αλλά ως ζωντανές εμπειρίες που μας επιτρέπουν να αντέχουμε την αστάθεια.

Ο Martin Heidegger μιλούσε για το Dasein, το «είναι-εδώ», τον άνθρωπο που είναι ριγμένος μέσα στον κόσμο χωρίς εγγυήσεις. Η γείωση, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι άρνηση αυτής της ριγμένης κατάστασης, αλλά αποδοχή της. Δεν σημαίνει επιστροφή σε ένα ιδεατό παρελθόν, αλλά άντληση δύναμης από τις ρίζες μας για να σταθούμε πιο καθαρά στο παρόν.

Ο Grumet διαχωρίζει εύστοχα το νόημα από τον σκοπό. Το νόημα αφορά την ερμηνεία της ζωής μας, ο σκοπός αφορά τις πράξεις μας μέσα σε αυτήν. Η γείωση λειτουργεί ως η γέφυρα ανάμεσά τους. Μέσα από την προσωπική αφήγηση, την ιστορία που λέμε στον εαυτό μας για το ποιοι είμαστε και γιατί υπάρχουμε, συνδέουμε την εσωτερική κατανόηση με την εξωτερική δράση.

Ο Viktor Frankl, επιζών των στρατοπέδων συγκέντρωσης, έγραφε: «Ο άνθρωπος μπορεί να αντέξει σχεδόν οποιοδήποτε «πώς», αν έχει ένα «γιατί»». Το «γιατί» αυτό δεν είναι δεδομένο, το δημιουργούμε μέσα από την αφήγηση. Η γείωση είναι η πράξη με την οποία επιστρέφουμε ξανά και ξανά σε αυτή την αφήγηση, την επανεξετάζουμε, την εμπλουτίζουμε, και την αφήνουμε να μας καθοδηγήσει.

Συχνά φανταζόμαστε τον σκοπό ως κάτι μεγαλειώδες, σχεδόν ηρωικό. Όμως η φιλοσοφία της καθημερινότητας μάς υπενθυμίζει ότι το βαθύ συχνά κρύβεται στο απλό. Ο Αριστοτέλης μιλούσε για την αρετή ως έξη, μια επαναλαμβανόμενη πράξη που διαμορφώνει χαρακτήρα.

Ο «μικρός-π» σκοπός του Grumet αναφέρεται σε απλές, καθημερινές πρακτικές που μας φέρνουν ξανά σε επαφή με τον εαυτό μας, όπως η φροντίδα, η επίγνωση και η ουσιαστική παρουσία.

Ένα φλιτζάνι καφέ που πίνεται συνειδητά, ένα περπάτημα χωρίς προορισμό, η ακρόαση ενός ανθρώπου χωρίς βιασύνη. Αυτές οι πράξεις δεν αλλάζουν τον κόσμο, αλλά αλλάζουν τη σχέση μας με αυτόν. Και αυτή η αλλαγή είναι αρκετή για να δημιουργήσει σταθερότητα.

Η επιστροφή στο παρελθόν συχνά παρεξηγείται ως νοσταλγία. Όμως η μνήμη, όπως υποστήριζε ο Paul Ricoeur, είναι πάντα αφήγηση, όχι απλή καταγραφή. Όταν ανακαλούμε το παρελθόν, επιλέγουμε τι θα φωτίσουμε και τι θα ενσωματώσουμε στην παρούσα ταυτότητά μας. Η γείωση προκύπτει όταν χρησιμοποιούμε τη μνήμη όχι για να δραπετεύσουμε, αλλά για να νοηματοδοτήσουμε το παρόν.

Ένα τραγούδι, ένας τόπος, μια φωνή από τα παλιά μπορούν να λειτουργήσουν ως υπενθύμιση συνέχειας. Όχι ότι όλα ήταν καλύτερα, αλλά ότι υπάρχουμε μέσα σε μια ιστορία που αντέχει τις ρήξεις.

Κανένας άνθρωπος δεν γειώνεται μόνος. Ο Αριστοτέλης χαρακτήριζε τον άνθρωπο «ζῷον πολιτικόν», ον που ανήκει στη κοινότητα. Η σύνδεση με τους άλλους, η αίσθηση του «ανήκειν», είναι θεμέλιο ψυχικής σταθερότητας. Η αβεβαιότητα, όταν μοιράζεται, γίνεται πιο υποφερτή.

Ταυτόχρονα, η γείωση προϋποθέτει αποδοχή. Ο Σπινόζα έλεγε ότι η ελευθερία δεν έγκειται στον έλεγχο των πάντων, αλλά στην κατανόηση της αναγκαιότητας. Όταν αποδεχόμαστε ότι η αβεβαιότητα είναι δομικό στοιχείο της ζωής, παύουμε να σπαταλάμε ενέργεια σε μάταιη αντίσταση και στρεφόμαστε σε ό,τι μπορούμε να ελέγξουμε: τη στάση μας, τις αξίες μας, τις πράξεις μας.

Η γείωση δεν είναι στασιμότητα. Είναι το σταθερό έδαφος που επιτρέπει την κίνηση. Όπως ένα δέντρο χρειάζεται βαθιές ρίζες για να αντέξει τον άνεμο και να υψωθεί προς το φως, έτσι και ο άνθρωπος χρειάζεται εσωτερική αγκύρωση για να εξελιχθεί.

Η αβεβαιότητα δεν είναι το πρόβλημα, είναι η συνθήκη. Η γείωση είναι η απάντησή μας σε αυτήν. Και τελικά, το νόημα της ζωής δεν βρίσκεται στα γεγονότα που μας συμβαίνουν, αλλά στην αφήγηση που επιλέγουμε να υφάνουμε γύρω από αυτά, μια αφήγηση που μας επιτρέπει όχι απλώς να επιβιώνουμε μέσα στην καταιγίδα, αλλά να στεκόμαστε όρθιοι μέσα της.

Μιχάλης Γρηγορίου