Όταν καίγεται και η δεύτερη ευκαιρία

Υπάρχει μια σιωπηλή στιγμή, σχεδόν ανεπαίσθητη, όπου η ελπίδα αποσύρεται χωρίς θόρυβο. Δεν φεύγει με οργή ούτε με θρήνο, απλώς παύει να επιμένει. Αυτή η στιγμή έρχεται συχνά όταν κάποιος καίει και τη δεύτερη ευκαιρία που του δώσαμε. Τότε γεννιέται το ερώτημα.

Τί γίνεται ή τι πρέπει να γίνει μετά;

Η πρώτη ευκαιρία συνήθως δίνεται αυθόρμητα. Πηγάζει από την εμπιστοσύνη, από την ανάγκη μας να πιστεύουμε στο καλό, από την επιθυμία να δούμε τον άλλον όπως θα μπορούσε να είναι. Η δεύτερη, όμως, είναι πράξη συνειδητή. Είναι επιλογή που γίνεται αφού η εμπιστοσύνη έχει ήδη τραυματιστεί. Γι’ αυτό και η δεύτερη ευκαιρία έχει διαφορετικό βάρος, δεν είναι αφέλεια, είναι ρίσκο.

Ο Αριστοτέλης, μιλώντας για την αρετή, μας θυμίζει ότι «η αρετή βρίσκεται στο μέσον». Ούτε η άκριτη επιείκεια ούτε η σκληρή αδιαλλαξία αποτελούν αρετές από μόνες τους. Όταν, λοιπόν, η δεύτερη ευκαιρία καίγεται, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι οφείλουμε να γίνουμε άτεγκτοι, σημαίνει όμως ότι καλούμαστε να επαναπροσδιορίσουμε το μέτρο.

Ο Νίτσε έγραψε: «Όποιος πολεμά με τέρατα, ας προσέξει να μη γίνει και ο ίδιος τέρας». Υπάρχει πάντα ο κίνδυνος, όταν πληγωνόμαστε επανειλημμένα, να σκληρύνουμε σε βαθμό που να αρνηθούμε κάθε μορφή εμπιστοσύνης. Όμως η άρνηση αυτή δεν προστατεύει απαραίτητα, συχνά φυλακίζει. Το ζητούμενο δεν είναι να κλείσουμε την καρδιά μας, αλλά να μάθουμε να τη θωρακίζουμε χωρίς να τη νεκρώνουμε.

Από την άλλη πλευρά, ο Καμύ μας υπενθυμίζει την ευθύνη της διαύγειας. «Η πραγματική γενναιοδωρία προς το μέλλον», γράφει, «είναι να δίνεις τα πάντα στο παρόν». Αν κάποιος αποτυγχάνει ξανά και ξανά να ανταποκριθεί, ίσως η πιο ειλικρινής πράξη γενναιοδωρίας είναι η αποδοχή της πραγματικότητας όπως είναι, όχι όπως θα θέλαμε να γίνει. Η επιμονή σε κάποιον που δεν αλλάζει μπορεί να είναι λιγότερο ελπίδα και περισσότερο άρνηση.

Ο Μάρτιν Μπούμπερ, μιλώντας για τη σχέση «Εγώ–Εσύ», τόνισε ότι η αληθινή συνάντηση προϋποθέτει αμοιβαιότητα. Όταν η αμοιβαιότητα απουσιάζει σταθερά, η σχέση μετατρέπεται σε «Εγώ–Αυτό», σε κάτι λειτουργικό, άψυχο. Αν η δεύτερη ευκαιρία καίγεται χωρίς μετάνοια ή προσπάθεια, τότε ίσως η σχέση έχει ήδη αλλάξει φύση, και οφείλουμε να το αναγνωρίσουμε.

Τι πρέπει, λοιπόν, να γίνει;

Ίσως το ερώτημα δεν αφορά τόσο τον άλλον όσο εμάς τους ίδιους. Χρειάζεται να ρωτήσουμε.

Από πού πηγάζει η επιμονή μας;

Από αγάπη ή από φόβο της απώλειας;

Από ελπίδα ή από συνήθεια;

Ο Επίκτητος μας συμβουλεύει: «Δεν μας ταράζουν τα πράγματα, αλλά οι κρίσεις μας για τα πράγματα». Η καύση της δεύτερης ευκαιρίας μπορεί να είναι πρόσκληση για αυτογνωσία.

Δεν υπάρχει καθολική απάντηση. Για κάποιους, το σωστό είναι ένα τρίτο άνοιγμα, με σαφέστερα όρια. Για άλλους, η αποχώρηση είναι πράξη σεβασμού προς τον εαυτό. Το βέβαιο είναι ότι η συγχώρεση δεν ταυτίζεται με την επανάληψη του ίδιου λάθους. Η συγχώρεση μπορεί να συνυπάρχει με την απόσταση.

Τελικά, όταν καίγεται και η δεύτερη ευκαιρία, ίσως δεν πρόκειται για ήττα, αλλά για μετάβαση. Από την αθωότητα στη σοφία. Από την άνευ όρων προσφορά στη συνειδητή επιλογή. Και όπως θα έλεγε ο Σπινόζα, «η ελευθερία δεν είναι η απουσία δεσμών, αλλά η κατανόησή τους». Μέσα σε αυτή την κατανόηση, μαθαίνουμε πότε να μένουμε και πότε να φεύγουμε.

Μιχάλης Γρηγορίου