Η Ελευθερία της Στάσης

Υπάρχει μια θεμελιώδης αλήθεια που συνοδεύει κάθε ανθρώπινη συνάντηση και, ταυτόχρονα, μας απογοητεύει και μας απελευθερώνει, δεν μπορούμε να αλλάξουμε τους άλλους. Μπορούμε όμως να αλλάξουμε τη στάση μας απέναντί τους. Σε αυτή τη διάκριση δεν βρίσκεται απλώς μια πρακτική συμβουλή συμπεριφοράς, αλλά ένας ολόκληρος τρόπος θέασης του ανθρώπου, της ευθύνης και της ελευθερίας.

Οι Στωικοί το είχαν διατυπώσει με σχεδόν ασκητική καθαρότητα. Ο Επίκτητος έγραφε: «Από τα πράγματα, άλλα εξαρτώνται από εμάς και άλλα όχι». Η συμπεριφορά, οι επιλογές και οι αντιδράσεις των άλλων ανήκουν στο δεύτερο πεδίο. Η δική μας κρίση, ο τρόπος που ανταποκρινόμαστε, ανήκουν στο πρώτο. Όταν συγχέουμε αυτά τα δύο, γεννιέται η οργή, η ματαίωση και η ανάγκη ελέγχου. Όταν τα διακρίνουμε, γεννιέται η εσωτερική ελευθερία.

Το να μιλά κανείς με σεβασμό είναι πράξη βαθιάς αυτογνωσίας. Ο σεβασμός δεν πηγάζει από τον φόβο, αλλά από τη συνειδητοποίηση της κοινής ανθρώπινης ευαλωτότητας. Ο Καντ μας υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος είναι αυτοσκοπός και όχι μέσο. Όταν ο λόγος μας γίνεται εργαλείο επιβολής, ειρωνείας ή ταπείνωσης, ακυρώνουμε αυτή την ηθική αρχή. Αντίθετα, ο σεβαστικός λόγος διατηρεί το ήθος ακόμη και μέσα στη διαφωνία. Όπως έλεγε ο Μονταίνιος, «η αξία του ανθρώπου φαίνεται περισσότερο στον τρόπο που αντιλέγει παρά στον τρόπο που συμφωνεί».

Ακόμη πιο απαιτητική είναι η τέχνη του να ακούμε χωρίς να κρίνουμε. Η κρίση συχνά προηγείται της κατανόησης, λειτουργώντας ως άμυνα του εγώ. Ο Καρλ Γιουνγκ παρατηρούσε ότι «ό,τι μας ενοχλεί στους άλλους μπορεί να μας οδηγήσει στην κατανόηση του εαυτού μας». Όταν ακούμε με πρόθεση να απαντήσουμε ή να διορθώσουμε, ακούμε ελλιπώς. Όταν ακούμε με πρόθεση να κατανοήσουμε, δημιουργούμε χώρο. Ο Μάρτιν Μπούμπερ περιέγραψε αυτή τη στάση ως τη μετάβαση από τη σχέση «Εγώ–Αυτό» στη σχέση «Εγώ–Εσύ»: μια συνάντηση όπου ο άλλος δεν αναλύεται, αλλά αναγνωρίζεται.

Η ακεραιότητα αποτελεί τον σιωπηλό πυρήνα αυτής της στάσης ζωής. Να κρατάς την ακεραιότητά σου σημαίνει να μη διαπραγματεύεσαι τις αξίες σου για να κερδίσεις αποδοχή. Ο Σωκράτης, στον «Κρίτωνα», επιμένει ότι «το να αδικείς είναι πάντοτε κακό, ακόμη κι αν σου έχει ασκηθεί αδικία». Η ακεραιότητα δεν εξαρτάται από τη συμπεριφορά των άλλων· είναι εσωτερική δέσμευση. Όπως έγραφε ο Βίκτορ Φρανκλ, «ανάμεσα στο ερέθισμα και την αντίδραση υπάρχει ένας χώρος· σε αυτόν τον χώρο βρίσκεται η δύναμή μας να επιλέξουμε».

Οι σχέσεις ανθίζουν όταν η ψυχραιμία και η ειλικρίνεια γίνονται ο οδηγός μας. Η ψυχραιμία δεν είναι συναισθηματική απονέκρωση, αλλά επίγνωση. Ο Σπινόζα έβλεπε την ελευθερία όχι στην καταστολή των παθών, αλλά στην κατανόησή τους. Όταν κατανοούμε την οργή μας, παύει να μας καθορίζει. Όταν αναγνωρίζουμε την ανάγκη μας για αναγνώριση, δεν την αφήνουμε να υπαγορεύει τον λόγο και τη στάση μας. Ο Μάρκος Αυρήλιος σημείωνε: «Ο καλύτερος τρόπος να εκδικηθείς κάποιον είναι να μη του μοιάσεις».

Η ειλικρίνεια, από την άλλη, είναι πράξη θάρρους και εμπιστοσύνης. Δεν ταυτίζεται με την ωμότητα, αλλά με την καθαρότητα της πρόθεσης. Η Χάνα Άρεντ τόνιζε ότι χωρίς αλήθεια δεν μπορεί να υπάρξει κοινός κόσμος. Να είσαι ειλικρινής σημαίνει να εκτίθεσαι, να ρισκάρεις τη μη αποδοχή, αλλά και να τιμάς τη σχέση ως χώρο αλήθειας και όχι προσποίησης. Ο Κίρκεγκααρντ θα προσέθετε ότι «η ειλικρίνεια απέναντι στον εαυτό είναι η αρχή κάθε αληθινής σχέσης με τον άλλον».

Όταν αφήνουμε την οργή ή την προσδοκία αναγνώρισης να μας καθοδηγούν, παραχωρούμε στους άλλους την εξουσία της εσωτερικής μας ισορροπίας. Ζητούμε από τον έξω κόσμο να επιβεβαιώσει αυτό που δεν έχουμε συμφιλιώσει μέσα μας. Αντίθετα, όταν αλλάζουμε τη στάση μας, αναλαμβάνουμε την ευθύνη της ύπαρξής μας. Ο Νίτσε έγραφε ότι «όποιος έχει ένα γιατί για να ζει, αντέχει σχεδόν οποιοδήποτε πώς». Η στάση μας είναι αυτό το «πώς».

Ίσως, τελικά, η πιο ουσιαστική φιλοσοφική πράξη στην καθημερινότητα να είναι αυτή η στροφή προς τα μέσα. Να αποδεχθούμε ότι δεν ελέγχουμε τους άλλους, αλλά μπορούμε να καλλιεργήσουμε τον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε απέναντί τους. Και τότε, χωρίς θόρυβο, χωρίς επιβολή, οι σχέσεις μεταμορφώνονται, όχι επειδή αλλάξαμε τους ανθρώπους, αλλά επειδή αλλάξαμε τον τρόπο που υπάρχουμε μαζί τους.

Μιχάλης Γρηγορίου