Το κάλεσμα της ζωής και η ευθύνη της απάντησης

Συχνά στεκόμαστε απέναντι στη ζωή σαν αιτούντες. Της ζητούμε νόημα, ευτυχία, δικαίωση. Μετράμε τις μέρες μας με βάση το τι λάβαμε και τι μας στέρησε. Κι όμως, αυτή η στάση, όσο ανθρώπινη κι αν είναι, μοιάζει ελλιπής. Διότι η ζωή δεν είναι μόνο πεδίο εκπλήρωσης προσδοκιών, είναι, κυρίως, ένα ερώτημα που μας απευθύνεται αδιάκοπα. Το ουσιώδες δεν είναι τι περιμένουμε εμείς από αυτήν, αλλά τι μας καλεί να γίνουμε μέσα από αυτήν.

Ο Βίκτωρ Φρανκλ το διατύπωσε με καθαρότητα γεννημένη από το βάθος της εμπειρίας: «Το κρίσιμο δεν είναι τι περιμένουμε από τη ζωή, αλλά τι περιμένει η ζωή από εμάς».

Για τον Φρανκλ, το νόημα δεν είναι κάτι που καταναλώνεται ή προσφέρεται έτοιμο. Είναι κάτι που ανακαλύπτεται ως απάντηση σε συγκεκριμένες περιστάσεις, σε μοναδικές στιγμές ευθύνης. Κάθε άνθρωπος, κάθε στιγμή, καλείται να δώσει τη δική του ανεπανάληπτη απάντηση.

Αυτή η ιδέα ανατρέπει τον εγωκεντρικό άξονα γύρω από τον οποίο συχνά οργανώνουμε τη σκέψη μας. Αντί να ρωτάμε «τι θέλω από τη ζωή;», καλούμαστε να στραφούμε στο ερώτημα «τι μου ζητά αυτή η στιγμή;». Εδώ, η ζωή δεν εμφανίζεται ως αντικείμενο διεκδίκησης, αλλά ως συνομιλητής. Κι εμείς δεν είμαστε καταναλωτές νοήματος, αλλά φορείς του.

Παρόμοια στοχαστική κατεύθυνση συναντάμε στον Μάρτιν Χάιντεγκερ, ο οποίος έβλεπε την ανθρώπινη ύπαρξη ως είναι μέσα στον κόσμο. Ο άνθρωπος δεν στέκεται έξω από τη ζωή για να τη ζυγίσει, είναι ήδη ριγμένος μέσα της, δεμένος με ευθύνες και δυνατότητες. Η αυθεντικότητα, για τον Χάιντεγκερ, δεν έγκειται στην ικανοποίηση επιθυμιών, αλλά στην ανάληψη του βάρους της ύπαρξης και της περατότητάς της.

Σε πιο ποιητικό τόνο, ο Αλμπέρ Καμύ μας υπενθυμίζει ότι, ακόμη κι αν ο κόσμος μοιάζει παράλογος, η απάντηση δεν είναι η παραίτηση, αλλά η στάση.

«Το ίδιο το πάλεμα προς τα ύψη αρκεί για να γεμίσει την καρδιά του ανθρώπου».

Ο Σίσυφος δεν δικαιώνεται από την επιτυχία, αλλά από την επίμονη ανταπόκρισή του στο καθήκον που του αναλογεί. Έτσι και ο άνθρωπος, δεν βρίσκει νόημα επειδή η ζωή του το εγγυάται, αλλά επειδή επιλέγει να της απαντήσει με συνείδηση και αξιοπρέπεια.

Ακόμη και στην αρχαία σκέψη, αυτή η αντιστροφή του ερωτήματος είναι παρούσα. Ο Επίκτητος τόνιζε ότι δεν ελέγχουμε τα γεγονότα, αλλά τη στάση μας απέναντί τους. Η ζωή δεν υποχρεούται να συμμορφωθεί στις επιθυμίες μας· εμείς, όμως, μπορούμε να επιλέξουμε πώς θα σταθούμε απέναντί της. Εκεί γεννιέται η ελευθερία.

Τελικά, το φιλοσοφικό βάθος αυτής της σκέψης δεν βρίσκεται σε μια ηθική επιταγή, αλλά σε μια υπαρξιακή αφύπνιση. Η ζωή δεν είναι συμβόλαιο παροχών, είναι πρόσκληση ευθύνης. Μας καλεί να δώσουμε μορφή στον χρόνο που μας δίνεται, να μετατρέψουμε το τυχαίο σε αναγκαίο μέσω της στάσης μας.

Ίσως, λοιπόν, η πιο γόνιμη ερώτηση δεν είναι «είμαι ευχαριστημένος από τη ζωή μου;», αλλά, «στάθηκα άξιος απέναντι σε αυτό που μου ζητήθηκε να ζήσω;»

Εκεί, μέσα σε αυτή την αθόρυβη απάντηση, το νόημα παύει να είναι κάτι που αναζητούμε και γίνεται κάτι που ενσαρκώνουμε.

Μιχάλης Γρηγορίου