Ο Εσωτερικός Διάλογος ως Τόπος Κατοικίας του Εαυτού

Υπάρχει ένας τόπος όπου ζούμε αδιάκοπα, ακόμη κι όταν αλλάζουμε χώρες, ρόλους ή σχέσεις. Δεν έχει γεωγραφία, αλλά έχει φωνή. Είναι ο εσωτερικός μας διάλογος, η συνεχής συνομιλία με τον εαυτό μας, το πιο σταθερό και συχνά το πιο απαιτητικό «κοινό» της ζωής μας.

Αν μιλούσαμε στους άλλους όπως μιλάμε συχνά στον εαυτό μας, θα αντέχαμε τη συντροφιά μας;

Το ερώτημα αυτό δεν είναι ρητορικό, είναι υπαρξιακό. Γιατί ο τρόπος που μας απευθυνόμαστε εσωτερικά δεν είναι απλώς σκέψη, είναι σχέση.

Ο εσωτερικός διάλογος δεν εμφανίζεται μόνο στις κρίσιμες στιγμές. Είναι παρών στο ξύπνημα, στην αμηχανία, στην επιτυχία, στο λάθος. Σχολιάζει, ερμηνεύει, κρίνει. Συχνά δεν τον επιλέγουμε μας συμβαίνει. Κι όμως, διαμορφώνει το πώς υπάρχουμε στον κόσμο.

Ο Σωκράτης θεωρούσε τον ανεξέταστο βίο ανάξιο να βιωθεί. Η περίφημη ρήση του δεν αφορά μόνο την ηθική πράξη, αλλά και τη φωνή που την προηγείται. Το πώς μιλάμε στον εαυτό μας είναι η πρώτη μορφή εξέτασης, ή εγκατάλειψής της.

Ο εσωτερικός διάλογος είναι το φίλτρο της εμπειρίας. Μέσα από αυτόν αποδίδουμε νόημα:

«Απέτυχα» ή «δοκίμασα»;

«Δεν αξίζω» ή «πονώ, αλλά συνεχίζω»;

Πολλές φορές η εσωτερική φωνή δεν είναι δική μας. Είναι εσωτερικευμένες απαιτήσεις, παλαιοί φόβοι, λόγια που κάποτε ειπώθηκαν απ’ έξω και τώρα επαναλαμβάνονται από μέσα. Ο Φρίντριχ Νίτσε έγραφε ότι «ο άνθρωπος είναι το ζώο που υπόσχεται», αλλά συχνά οι πιο βαριές υποσχέσεις είναι αυτές που δώσαμε για να επιβιώσουμε, να είμαστε τέλειοι, δυνατοί, αλάθητοι.

Αυτή η φωνή, όσο σκληρή κι αν είναι, συνήθως γεννήθηκε για προστασία. Όμως αυτό που κάποτε προστάτευε, αργότερα περιορίζει. Η αυστηρότητα μετατρέπεται σε εσωτερική επιτήρηση. Και τότε, ο κόσμος μοιάζει επικίνδυνος όχι επειδή είναι, αλλά επειδή έτσι μας μιλάμε γι’ αυτόν.

Ο Michael A. Singer γράφει: «Δεν είσαι οι σκέψεις σου. Είσαι αυτός που τις ακούει.»

Η διάκριση αυτή είναι καθοριστική. Αν δεν είμαστε οι σκέψεις μας, τότε μπορούμε να σχετιστούμε μαζί τους. Να τις παρατηρήσουμε, να τις αμφισβητήσουμε, να επιλέξουμε ποια φωνή θα ενισχύσουμε.

Παρόμοια, ο Επίκτητος μας θυμίζει: «Δεν μας ταράζουν τα πράγματα, αλλά οι απόψεις μας για τα πράγματα.»

Ο εσωτερικός διάλογος είναι ακριβώς αυτός ο χώρος των «απόψεων». Και εκεί βρίσκεται η δυνατότητα της ελευθερίας.

Η αλλαγή του εσωτερικού διαλόγου δεν είναι άσκηση θετικής σκέψης. Δεν πρόκειται για ωραιοποίηση ή άρνηση του πόνου. Πρόκειται για αλήθεια με καλοσύνη. Να μπορούμε να πούμε: «Δυσκολεύομαι» χωρίς να προσθέσουμε «και φταίω που δυσκολεύομαι».

Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ μίλησε για το «Dasein» ως το ον που νοιάζεται για την ύπαρξή του. Αυτή η μέριμνα ξεκινά από το πώς του μιλά. Αν ο εσωτερικός διάλογος είναι εχθρικός, τότε το ίδιο το είναι βιώνεται ως βάρος.

Η καλλιέργεια μιας πιο συμπονετικής φωνής δεν μας κάνει αδύναμους. Μας κάνει αληθινούς. Μας επιτρέπει να αποτύχουμε χωρίς να καταρρεύσουμε και να επιτύχουμε χωρίς να φοβηθούμε ότι «δεν θα ξανασυμβεί».

Πριν από κάθε άλλο βλέμμα, υπάρχει το δικό σου. Πριν από κάθε κρίση, η εσωτερική. Ο εσωτερικός διάλογος είναι ο τρόπος που ανήκεις, ή δεν ανήκεις, στον εαυτό σου.

Μπορεί να μετατραπεί από φωνή επιβίωσης σε φωνή σύνδεσης. Από αυστηρό δικαστή σε αξιόπιστο συνομιλητή. Και αυτή η μετατόπιση αλλάζει όχι μόνο το πώς νιώθεις, αλλά το πώς ζεις, πώς σχετίζεσαι, πώς τολμάς.

Γιατί στο τέλος, δεν υπάρχει ακροατής πιο σταθερός από εσένα. Και όταν αυτό το κοινό μάθει να ακούει με κατανόηση, τότε ο εσωτερικός διάλογος παύει να είναι πεδίο μάχης και γίνεται τόπος κατοίκησης.

Ένας τόπος όπου μπορείς, επιτέλους, να μείνεις.

Μιχάλης Γρηγορίου