Η Κρίση της Πίστης και η Επιστροφή των Σωτήρων

Κάθε εποχή κρίσης δεν αποκαλύπτει απλώς αδυναμίες θεσμών, αποκαλύπτει ρήγματα στη συνείδηση. Ο σύγχρονος κόσμος μοιάζει να στέκεται πάνω σε ένα τέτοιο ρήγμα. Η πολιτική αστάθεια, ο κοινωνικός διχασμός, η τεχνολογική επιτάχυνση χωρίς αντίστοιχη ηθική ωρίμανση δεν είναι παρά συμπτώματα μιας βαθύτερης αναστάτωσης. Πρόκειται για κρίση πίστης. Όχι αναγκαστικά θρησκευτικής πίστης, αλλά πίστης στο νόημα, στο ιερό, σε μια εσωτερική αρχή που συγκρατεί τον άνθρωπο όταν οι εξωτερικές δομές καταρρέουν.

Η Caroline Myss περιγράφει με διαύγεια αυτή τη συνθήκη. Όταν ο άνθρωπος χάνει την πίστη του σε κάτι ανώτερο από τον φόβο του, την μεταφέρει αλλού, σε ιδεολογίες, σε συστήματα, σε χαρισματικούς ηγέτες που υπόσχονται ασφάλεια. Τότε γεννιέται η «εποχή των σωτήρων». Όχι των σωτήρων της ελευθερίας, αλλά εκείνων που αντλούν δύναμη από την ανασφάλεια και τον έλεγχο.

Η ανάγκη για πίστη δεν είναι κοινωνικό κατασκεύασμα, είναι υπαρξιακή δομή. Ο άνθρωπος, όπως θα έλεγε ο Πλάτων, δεν αρκείται στο φαινόμενο, αναζητά το αγαθόν, εκείνη την υπέρτατη αρχή που δίνει τάξη και προσανατολισμό στην ψυχή. Όταν αυτή η αναζήτηση αποκόπτεται από το εσωτερικό της βάθος, εκτρέπεται προς εξωτερικά είδωλα.

Η νεωτερικότητα, ιδίως μετά την πυρηνική εποχή, έφερε την ανθρωπότητα αντιμέτωπη με μια πρωτόγνωρη πραγματικότητα, τη δυνατότητα της αυτοκαταστροφής. Από εκείνη τη στιγμή, η συνείδηση δεν μπορούσε πια να εξελίσσεται αργά. Σήμερα, με την τεχνητή νοημοσύνη και την παγκόσμια ψηφιακή διασύνδεση, η επιτάχυνση αυτή αγγίζει τα όρια της ψυχικής αντοχής. Οι παλιοί μύθοι αποδυναμώνονται, οι θεολογίες χάνουν την αυτονόητη ισχύ τους, αλλά το κενό που αφήνουν δεν παραμένει ποτέ κενό.

Ο Φρίντριχ Νίτσε είχε προειδοποιήσει: «Ο Θεός πέθανε» δεν είναι θρίαμβος, αλλά κίνδυνος. Όταν καταρρέουν οι υπέρτατες αξίες χωρίς να έχουν αντικατασταθεί από εσωτερική ωριμότητα, τότε ο άνθρωπος μένει εκτεθειμένος στον μηδενισμό ή στην ανάγκη για νέους απόλυτους άρχοντες. Η ιστορία του 20ού αιώνα υπήρξε τραγική επιβεβαίωση αυτής της διάγνωσης.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Myss εισάγει την έννοια της εσωτερικής ακεραιότητας ως κεντρικό άξονα. Ακεραιότητα σημαίνει ενότητα, σκέψη, λόγος και πράξη να μην βρίσκονται σε σύγκρουση. Σημαίνει ανάληψη ευθύνης χωρίς μεταβίβαση της ελευθερίας σε άλλους. Ο Σαίρεν Κίρκεγκωρ μιλούσε για το «άλμα της πίστης» όχι ως τυφλή αποδοχή δογμάτων, αλλά ως προσωπική πράξη ευθύνης απέναντι στο άγνωστο. Η πίστη, σε αυτή την έννοια, δεν καθησυχάζει, ωριμάζει.

Όταν όμως αυτή η εσωτερική σταθερότητα απουσιάζει, ο άνθρωπος αναζητά σωτηρία έξω από τον εαυτό του. Τότε η πολιτική μετατρέπεται σε θρησκεία και οι ηγέτες σε αντικείμενα λατρείας. Η Χάνα Άρεντ ανέλυσε πώς οι κοινωνίες που κυβερνώνται από φόβο και αποξένωση γίνονται πρόσφορο έδαφος για τον ολοκληρωτισμό. Δεν είναι η κακία που γεννά τα σκοτεινά καθεστώτα, αλλά η απουσία σκέψης και εσωτερικής κρίσης.

Η εποχή μας, όπως υποστηρίζει η Myss, είναι μεταβατική. Το παλιό σχήμα διαχωρισμών, έθνη, ιδεολογίες, θρησκείες σε ανταγωνισμό, δείχνει τα όριά του. Όπως το ανθρώπινο σώμα επιβιώνει χάρη στη συνεργασία των οργάνων του, έτσι και ο πλανήτης απαιτεί μια συνείδηση ολότητας. Αυτή η απαίτηση δεν είναι ουτοπική, είναι υπαρξιακή αναγκαιότητα.

Η αναστάτωση που βιώνουμε δεν είναι μόνο απειλή, είναι πρόσκληση. Κάθε άνθρωπος καλείται να επιλέξει πού θα τοποθετήσει την πίστη του, στην εσωτερική ευθύνη ή στον εξωτερικό σωτήρα. Η πρώτη επιλογή γεννά ενότητα και ωριμότητα. Η δεύτερη γεννά φόβο και εξάρτηση.

Η πίστη είναι επιλογή.

Ο φόβος είναι επιλογή.

Ο κόσμος που διαμορφώνεται δεν θα κριθεί μόνο από την τεχνολογία ή την πολιτική, αλλά από το βάθος της ανθρώπινης συνείδησης. Σε εποχές σύγχυσης, η αναζήτηση του ιερού δεν είναι πολυτέλεια, είναι πράξη πολιτισμικής ευθύνης. Το μέλλον, πράγματι, δεν έχει γραφτεί. Και ίσως γι’ αυτό ακριβώς μας καλεί να συμμετάσχουμε συνειδητά στη συγγραφή του.

Μιχάλης Γρηγορίου