Η Προδοσία

Η φράση:

«Ποιος σου έβγαλε το μάτι;

– Ο αδελφός μου.

– Α, για αυτό στο έβγαλε τόσο βαθιά»

δεν είναι απλώς ένα σκληρό λογοπαίγνιο, είναι μια συμπυκνωμένη αλήθεια για την ανθρώπινη κατάσταση. Αγγίζει τον πυρήνα της εμπιστοσύνης, της οικειότητας και της προδοσίας. Διότι εκείνοι που μας γνωρίζουν βαθύτερα, είναι και εκείνοι που μπορούν να μας πληγώσουν πιο ουσιαστικά.

Ο άνθρωπος, ως κοινωνικό ον, οικοδομεί τον εαυτό του μέσα από σχέσεις. Η οικογένεια και ιδιαίτερα τα αδέλφια (πραγματικά ή πνευματικά), αποτελούν το πρώτο πεδίο όπου μαθαίνουμε την εγγύτητα, την αγάπη αλλά και τον ανταγωνισμό. Όπως παρατηρεί ο Αριστοτέλης, «ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον», και μέσα σε αυτή τη φυσική ροπή προς το μαζί, αναπτύσσονται τόσο οι πιο φωτεινές όσο και οι πιο σκοτεινές πλευρές της ψυχής.

Η πληγή που προκαλεί ένας ξένος μπορεί να είναι έντονη, αλλά συχνά είναι επιφανειακή. Αντιθέτως, όταν το πλήγμα προέρχεται από έναν οικείο, αποκτά βάθος υπαρξιακό. Δεν τραυματίζεται μόνο το σώμα ή το συναίσθημα, αλλά και η ίδια η εμπιστοσύνη προς τον κόσμο. Ο Φρίντριχ Νίτσε έγραφε: «Δεν με πλήγωσε που μου είπες ψέματα, αλλά που δεν μπορώ πια να σε πιστέψω». Η απώλεια της πίστης στον άλλον είναι ένα είδος εσωτερικής τύφλωσης, είναι ένα «βγάλσιμο ματιού» που δεν αφορά τη σάρκα, αλλά την όραση της ψυχής.

Η ειρωνεία της φράσης έγκειται στο ότι η πράξη του αδελφού είναι πιο «βαθιά» ακριβώς επειδή υπάρχει ο δεσμός. Η οικειότητα δίνει πρόσβαση στα πιο ευάλωτα σημεία μας. Ο Μισέλ ντε Μονταίν σημειώνει πως «η φιλία είναι η πιο τέλεια μορφή σχέσης, αλλά γι’ αυτό και η πιο εύθραυστη». Όσο μεγαλύτερη η εγγύτητα, τόσο μεγαλύτερη και η δυνατότητα της ρήξης.

Από ψυχολογική σκοπιά, το τραύμα από έναν κοντινό άνθρωπο προκαλεί σύγχυση, ο θύτης και ο φορέας αγάπης ταυτίζονται. Αυτό οδηγεί σε ένα εσωτερικό παράδοξο, όπου το άτομο δυσκολεύεται να κατανοήσει την πραγματικότητα. Ο Σίγκμουντ Φρόυντ θα μπορούσε να δει εδώ μια σύγκρουση ανάμεσα στις δυνάμεις της αγάπης (Έρως) και της καταστροφής (Θάνατος), που συνυπάρχουν στις ανθρώπινες σχέσεις.

Ωστόσο, μέσα σε αυτή τη σκοτεινότητα, υπάρχει και μια δυνατότητα κατανόησης. Αν το τραύμα είναι βαθύ επειδή η σχέση ήταν βαθιά, τότε ίσως η θεραπεία περνά μέσα από την αναγνώριση αυτής της ίδιας της σχέσης. Ο Σέρεν Κίρκεγκωρ υποστήριζε ότι «η ζωή μπορεί να κατανοηθεί μόνο προς τα πίσω, αλλά πρέπει να βιωθεί προς τα εμπρός». Το τραύμα από τον «αδελφό» γίνεται έτσι ένα σημείο στοχασμού για το ποιοι είμαστε και πώς σχετιζόμαστε.

Τελικά, η φράση αυτή δεν μιλά μόνο για πόνο, αλλά και για αλήθεια, ότι η εγγύτητα είναι δίκοπο μαχαίρι. Ότι η αγάπη και η πληγή συχνά μοιράζονται την ίδια πηγή. Και ότι, ίσως, το βαθύτερο τραύμα είναι εκείνο που μας αναγκάζει να δούμε, όχι με τα μάτια, αλλά με επίγνωση, τη φύση των δεσμών που μας καθορίζουν.

Μιχάλης Γρηγορίου