Σκέψεις για την Τέχνη της Απόφασης

Ζούμε σε μια εποχή όπου η επιλογή έχει μετατραπεί από προνόμιο σε βάρος. Η αφθονία δυνατοτήτων, αντί να μας απελευθερώνει, συχνά μας ακινητοποιεί. Αναζητούμε το ιδανικό, το άψογο, την «σωστή» απόφαση. Κι όμως, όσο περισσότερο πλησιάζουμε αυτή την ιδέα, τόσο περισσότερο απομακρυνόμαστε από την ίδια τη δράση. Η ανασφάλεια δεν γεννιέται μόνο από τον φόβο του λάθους, αλλά και από την ψευδαίσθηση ότι υπάρχει μια μοναδική, αντικειμενικά τέλεια επιλογή.

Ο Σέρεν Κίρκεγκωρ είχε γράψει: «Το να τολμάς σημαίνει να χάνεις προσωρινά τη σταθερότητα. Το να μην τολμάς σημαίνει να χάνεις τον εαυτό σου». Σε αυτή τη φράση συμπυκνώνεται το παράδοξο της ανθρώπινης ύπαρξης. Η ασφάλεια που αναζητούμε μέσα από την αναβολή των αποφάσεων είναι τελικά μια μορφή απώλειας. Η ακινησία δεν προστατεύει, διαβρώνει.

Η δυσκολία της απόφασης συνδέεται βαθιά με αυτό που η σύγχρονη ψυχολογία αποκαλεί «προκατάληψη του παρόντος». Ο άνθρωπος έχει την τάση να υπερεκτιμά το άμεσο και να υποτιμά το μελλοντικό. Έτσι, αποφεύγουμε αποφάσεις που ενδέχεται να μας ωφελήσουν μακροπρόθεσμα, επειδή συνοδεύονται από βραχυπρόθεσμο κόστος, άγχος, αβεβαιότητα, ρήξη με το οικείο.

Ο Μπλεζ Πασκάλ είχε παρατηρήσει ότι «όλα τα δεινά του ανθρώπου προέρχονται από την αδυναμία του να καθίσει ήσυχος σε ένα δωμάτιο». Στην εποχή μας, αυτή η αδυναμία μεταφράζεται σε συνεχή αναζήτηση εναλλακτικών, σε αδιάκοπη σύγκριση, σε έναν εσωτερικό διάλογο που δεν καταλήγει ποτέ. Το παρόν γίνεται ένα καταφύγιο απόφασης, όχι επειδή είναι καλύτερο, αλλά επειδή είναι γνωστό.

Ωστόσο, η ζωή δεν ξεδιπλώνεται μέσα από την τελειότητα, αλλά μέσα από τη ροή των επιλογών. Οι περισσότερες αποφάσεις δεν είναι τελεσίδικες, είναι αναστρέψιμες, προσαρμόσιμες, ανοιχτές σε επαναδιαπραγμάτευση. Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ υποστήριξε πως «είμαστε καταδικασμένοι να είμαστε ελεύθεροι». Αυτή η «καταδίκη» δεν είναι τίποτε άλλο από την ευθύνη της επιλογής. Δεν μπορούμε να αποφύγουμε την απόφαση, μπορούμε μόνο να επιλέξουμε αν θα την αντιμετωπίσουμε συνειδητά ή αν θα την αφήσουμε να συμβεί ερήμην μας.

Η αποδοχή της αβεβαιότητας αποτελεί ίσως το πρώτο και σημαντικότερο βήμα προς την ελευθερία. Δεν υπάρχει απόφαση χωρίς ρίσκο, όπως δεν υπάρχει ζωή χωρίς μεταβολή. Όταν σταματάμε να απαιτούμε βεβαιότητα, ανοίγουμε χώρο για εμπειρία. Και μέσα από την εμπειρία, όχι μόνο μαθαίνουμε, αλλά και μετασχηματιζόμαστε.

Ένα άλλο εμπόδιο είναι η υπερπληθώρα επιλογών. Ο σύγχρονος άνθρωπος βρίσκεται συχνά μπροστά σε έναν λαβύρινθο δυνατοτήτων, όπου κάθε μονοπάτι φαίνεται εξίσου πιθανό και εξίσου επισφαλές. Σε τέτοιες στιγμές, η απλότητα γίνεται πράξη σοφίας. Το να περιορίζουμε τις επιλογές μας δεν είναι ένδειξη φτώχειας σκέψης, αλλά καθαρότητας προθέσεων. Όπως έγραφε ο Λεονάρντο ντα Βίντσι: «Η απλότητα είναι η ύψιστη μορφή πολυπλοκότητας».

Η θέσπιση χρονικών ορίων αποτελεί επίσης μια πράξη αυτοπειθαρχίας. Ο χρόνος δεν είναι μόνο μέτρο, είναι και εργαλείο. Όταν δίνουμε στον εαυτό μας ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο πρέπει να αποφασίσουμε, περιορίζουμε την ατέρμονη ανάλυση που συχνά οδηγεί σε παράλυση. Η σκέψη αποκτά κατεύθυνση, και η απόφαση παύει να είναι ένα αφηρημένο ενδεχόμενο.

Σημαντικό ρόλο παίζει και η σχέση μας με την τελειότητα. Η επιδίωξή της, αν και φαινομενικά αρετή, μπορεί να καταστεί παγίδα. Ο Βολταίρος έλεγε: «Το τέλειο είναι εχθρός του καλού». Κάθε απόφαση εμπεριέχει συμβιβασμούς, και η αποδοχή αυτής της πραγματικότητας είναι ένδειξη ωριμότητας. Δεν επιλέγουμε ανάμεσα στο τέλειο και το λάθος, αλλά ανάμεσα σε διαφορετικά σύνολα δυνατοτήτων.

Τέλος, υπάρχει η διαίσθηση, εκείνη η σιωπηλή φωνή που συχνά παραμελούμε προς όφελος της υπερανάλυσης. Δεν είναι αντίθετη της λογικής, είναι η συμπύκνωσή της. Είναι το αποτέλεσμα εμπειριών, συναισθημάτων και ασυνείδητων διεργασιών που δεν μπορούμε πάντα να εκφράσουμε με λόγια. Ο Ανρί Μπερξόν τόνιζε ότι «η διαίσθηση είναι η συμπάθεια με την οποία εισχωρούμε στο εσωτερικό των πραγμάτων». Να την εμπιστευτούμε δεν σημαίνει να απορρίψουμε τη σκέψη, αλλά να την ολοκληρώσουμε.

Η απόφαση, τελικά, δεν είναι μια στιγμή τελειότητας, αλλά μια πράξη θάρρους. Δεν είναι η απουσία φόβου, αλλά η προθυμία να κινηθούμε παρά τον φόβο. Και ίσως η πιο ουσιαστική απόφαση που μπορούμε να πάρουμε είναι αυτή. Να αποδεχτούμε ότι η ζωή δεν απαιτεί από εμάς να είμαστε αλάνθαστοι, αλλά να είμαστε παρόντες.

Γιατί μέσα στην αβεβαιότητα δεν κρύβεται μόνο το ρίσκο, κρύβεται και η δυνατότητα.

Μιχάλης Γρηγορίου