Η Πέμπτη Φάλαγγα και ο Εχθρός Εκ των Έσω. Η Σιωπηλή Διάβρωση

Υπάρχει ένας εχθρός πιο επικίνδυνος από εκείνον που στέκεται απέναντι, ορατός και απειλητικός. Είναι ο εχθρός που κατοικεί εντός των τειχών, που μιλά την ίδια γλώσσα, που φορά τα ίδια σύμβολα και συμμερίζεται, φαινομενικά, τις ίδιες αξίες. Η λεγόμενη «πέμπτη φάλαγγα» δεν είναι απλώς ένα ιστορικό ή πολιτικό φαινόμενο, είναι μια υπαρξιακή κατάσταση, μια ρωγμή στο σώμα κάθε συλλογικότητας.

Ο όρος, γεννημένος μέσα στη δίνη του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, ξεπέρασε γρήγορα το πλαίσιο του και έγινε σύμβολο της εσωτερικής υπονόμευσης. Μα πέρα από τη στρατιωτική ή πολιτική του διάσταση, αγγίζει κάτι βαθύτερο, την ευθραυστότητα της εμπιστοσύνης.

Ο άνθρωπος, ως κοινωνικό ον, οικοδομεί ομάδες πάνω σε αόρατα θεμέλια: πίστη, αλληλεγγύη, κοινό σκοπό. Και όμως, όπως σημείωνε ο Νίτσε, «εκείνος που πολεμά με τέρατα, πρέπει να προσέξει να μη γίνει και ο ίδιος τέρας». Στην προσπάθεια μιας ομάδας να προστατευτεί από εξωτερικούς κινδύνους, συχνά παραβλέπει το ενδεχόμενο ότι η διάβρωση μπορεί να προέρχεται από μέσα, ή ακόμη χειρότερα, να γεννιέται μέσα της.

Η πέμπτη φάλαγγα δεν είναι πάντοτε συνειδητή προδοσία. Μπορεί να είναι η αμφιβολία που δεν εκφράζεται, η δυσαρέσκεια που σιωπά, η ιδιοτέλεια που συγκαλύπτεται πίσω από συλλογικές λέξεις. Είναι η στιγμή που το «εμείς» αρχίζει να διαβρώνεται από το «εγώ». Η Χάνα Άρεντ, στοχαστική αναλύτρια της εξουσίας και της ανθρώπινης κατάστασης, έγραψε πως «η μεγαλύτερη απειλή για την αλήθεια δεν είναι το ψέμα, αλλά η αδιαφορία». Και η αδιαφορία, όταν φωλιάζει μέσα σε μια ομάδα, λειτουργεί ως αθόρυβος καταλύτης αποσύνθεσης.

Αυτός ο εσωτερικός εχθρός δεν έχει πάντα πρόσωπο. Δεν είναι αναγκαστικά ένας προδότης με πρόθεση. Μπορεί να είναι μια κουλτούρα, μια νοοτροπία, μια συσσωρευμένη κόπωση. Ο Μισέλ Φουκώ θα έβλεπε ίσως την πέμπτη φάλαγγα όχι ως άτομο αλλά ως δίκτυο σχέσεων εξουσίας που λειτουργούν αθέατα, διαμορφώνοντας συμπεριφορές και κατευθύνοντας σκέψεις χωρίς να γίνονται αντιληπτές.

Σε κάθε ομάδα, είτε πρόκειται για κράτος, οργανισμό, κοινότητα ή ακόμη και φιλία, η ύπαρξη ενός «εσωτερικού ρήγματος» είναι αναπόφευκτη. Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει, αλλά αν αναγνωρίζεται. Διότι, όπως έγραφε ο Καμύ, «το κακό που υπάρχει στον κόσμο σχεδόν πάντα προέρχεται από άγνοια». Και η άγνοια, σε αυτή την περίπτωση, είναι η άρνηση να δει κανείς τις σκιές μέσα στο ίδιο του το στρατόπεδο.

Ωστόσο, η αναγνώριση της πέμπτης φάλαγγας δεν πρέπει να οδηγεί στην παράνοια ή στη γενικευμένη καχυποψία. Εκεί ελλοχεύει ένας ακόμη μεγαλύτερος κίνδυνος. Να μετατραπεί κάθε μέλος σε ύποπτο, να διαλυθεί η εμπιστοσύνη ολοκληρωτικά, και τελικά να επιτευχθεί αυτό που ο εχθρός, (εξωτερικός ή εσωτερικός) επιδίωκε εξαρχής. Ο Τόμας Χομπς περιέγραψε μια τέτοια κατάσταση ως «πόλεμο όλων εναντίον όλων», όπου η κοινωνία καταρρέει όχι από επίθεση, αλλά από εσωτερική διάλυση.

Ίσως, λοιπόν, η βαθύτερη πρόκληση δεν είναι να εξαλείψει κανείς την πέμπτη φάλαγγα, αλλά να κατανοήσει τις συνθήκες που την γεννούν. Η έλλειψη διαλόγου, η καταπίεση της διαφωνίας, η απουσία δικαιοσύνης. Όλα αυτά δημιουργούν το έδαφος όπου ο «κρυφός εχθρός» μπορεί να ανθίσει.

Τελικά, η πέμπτη φάλαγγα είναι ένας καθρέφτης. Αντικατοπτρίζει τις αδυναμίες μιας ομάδας, τις αντιφάσεις της, τις σιωπές της.

Ο πιο επικίνδυνος εχθρός δεν είναι εκείνος που κρύβεται ανάμεσα στους άλλους, αλλά εκείνος που αρνούμαστε να δούμε ανάμεσα μας.

Μιχάλης Γρηγορίου