Η Γλυκιά Αυταπάτη και η Πικρή Γεύση της Συνειδητοποίησης

Υπάρχει μια παράξενη, σχεδόν αντιφατική ανθρώπινη τάση, να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να εξαπατηθεί. Όχι απαραίτητα από αδυναμία κατανόησης, αλλά συχνά από μια βαθύτερη ανάγκη. Την ανάγκη για παρηγοριά, για απλότητα, για νόημα εκεί όπου το χάος μάς τρομάζει. Κι έτσι, ενώ η αλήθεια στέκεται μπροστά μας γυμνή και άβολη, εμείς επιλέγουμε το παραμύθι. Και όταν τελικά η ψευδαίσθηση καταρρεύσει, μένει εκείνη η γνώριμη πικρή επίγευση, σαν να μας τάιζαν σανό.

Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα ον που αναζητά την αλήθεια, είναι και ένα ον που τη φοβάται. Ο Φρίντριχ Νίτσε έγραφε πως «μερικές φορές οι άνθρωποι δεν θέλουν να ακούσουν την αλήθεια, γιατί δεν θέλουν να καταστραφούν οι ψευδαισθήσεις τους». Σε αυτή τη φράση κρύβεται μια βαθιά παραδοχή, ότι η αυταπάτη δεν είναι πάντα επιβολή από έξω, είναι και επιλογή από μέσα.

Η εξαπάτηση, λοιπόν, δεν είναι μονόπλευρη πράξη. Δεν υπάρχει μόνο ο «παραμυθάς», αλλά και ο πρόθυμος ακροατής. Εκείνος που διψά να πιστέψει, που αναζητά επιβεβαίωση αντί για αμφισβήτηση. Ο Σωκράτης, μέσα από την μαιευτική του μέθοδο, δεν πρόσφερε απαντήσεις, ξεσκέπαζε αυταπάτες. Και αυτό ακριβώς ήταν που τον έκανε επικίνδυνο, γιατί δεν χάιδευε τις βεβαιότητες των ανθρώπων, αλλά τις διέλυε.

Γιατί όμως επιλέγουμε να «μας ταΐζουν σανό»;

Ίσως επειδή η αλήθεια απαιτεί ευθύνη. Η αυταπάτη, αντίθετα, προσφέρει άνεση. Όταν πιστεύουμε σε κάτι απλοϊκό ή ψευδές, απαλλασσόμαστε από το βάρος της κριτικής σκέψης. Ο Έριχ Φρομ είχε παρατηρήσει ότι «ο άνθρωπος φοβάται την ελευθερία, γιατί συνεπάγεται ευθύνη». Και πράγματι, το να σκεφτείς ανεξάρτητα σημαίνει να σταθείς μόνος, χωρίς εγγυήσεις.

Όμως η στιγμή της συνειδητοποίησης είναι αναπόφευκτη. Αργά ή γρήγορα, η πραγματικότητα διαρρηγνύει το πέπλο της ψευδαίσθησης. Και τότε εμφανίζεται το αίσθημα της προδοσίας, όχι μόνο προς εκείνους που μας εξαπάτησαν, αλλά και προς τον ίδιο μας τον εαυτό. Γιατί κατά βάθος γνωρίζουμε, ότι κάτι μέσα μας είχε δει τα σημάδια, αλλά εμείς επιλέξαμε να τα αγνοήσουμε.

Ο Αλμπέρ Καμύ, μιλώντας για το παράλογο της ανθρώπινης ύπαρξης, υποστήριζε ότι η αληθινή ελευθερία έρχεται όταν αποδεχτούμε την πραγματικότητα χωρίς ψευδαισθήσεις. Όχι με κυνισμό, αλλά με καθαρότητα. Να βλέπουμε τον κόσμο όπως είναι, χωρίς να τον ωραιοποιούμε για να αντέξουμε.

Ίσως, τελικά, το ζήτημα δεν είναι να μην εξαπατηθούμε ποτέ, αν και κάτι τέτοιο είναι σχεδόν αδύνατο. Το ουσιαστικό είναι να καλλιεργήσουμε εκείνη την εσωτερική εγρήγορση που μας επιτρέπει να αναγνωρίζουμε πότε ένα «παραμύθι» μάς εξυπηρετεί και πότε μας υπονομεύει. Να μπορούμε να αντέχουμε την αλήθεια, ακόμα κι όταν είναι άβολη.

Γιατί η αλήθεια, όσο σκληρή κι αν είναι, δεν αφήνει εκείνη την ταπεινωτική γεύση του σανού. Αντίθετα, καθαρίζει. Και μέσα από αυτή την καθαρότητα, ίσως να βρίσκεται η μόνη μορφή ελευθερίας που αξίζει πραγματικά.

Μιχάλης Γρηγορίου