Το Ιερό του Απόλλωνα Ζωστήρα στον Αστέρα Βουλιαγμένης
Μέσα στις εγκαταστάσεις του ξενοδοχείου Αστήρ Παλλάς Βουλιαγμένης, βρίσκεται το πλέον γνωστό ιερό του αρχαίου δήμου των Αιξωνίδων Αλών, ο οποίος αντιστοιχεί στις σημερινές περιοχές της Γλυφάδας, Βούλας και Βουλιαγμένης. Ο ναός αποκαλύφθηκε περί το 1924 από παιδιά του Ορφανοτροφείου της Βουλιαγμένης.
Η γεωγραφική του θέση, απέναντι από τις Κυκλάδες, διευκόλυνε την πρόσβαση των λατρευτών στη Δήλο, αλλά και την φιλοξενία τους κατά την επιστροφή τους.
Είχε κτιστεί σε ιδιαίτερα στρατηγικό σημείο, ώστε να είναι ορατό και από τους δύο κόλπους, ανατολικό και δυτικό και λειτουργούσε ως φυσικό παρατηρητήριο.
Ο ναός ιδρύθηκε τον έκτο αιώνα π.Χ και είναι μια απλή πώρινη ορθογώνια κατασκευή, 10.8 Χ 6.00 μέτρα, με σηκό και άδυτο. Το αρχαϊκό πολυγωνικό σύστημα δόμησης φαίνεται ακόμα στο κάτω τμήμα του βόρειου τοίχου του σηκού, ενώ οι υπόλοιποι τοίχοι προέρχονται από μεταγενέστερες επισκευές του ναού.
Τον 4ο αιώνα π.χ. προστίθενται οι κίονες, 4Χ6, οι οποίοι είναι ανεξάρτητοι μεταξύ τους, δεν συνδέονται δηλαδή με στυλοβάτη, αλλά καθένας στηρίζεται σε τετράγωνη πλίνθο. Το δάπεδο του ναού είναι στρωμένο με μεγάλες ορθογώνιες πλάκες τιτανόλιθου, άριστα προσαρμοσμένες μεταξύ τους με μια εξαιρετικά επιμελημένη εργασία.
Μέσα στο ναό υπάρχουν τρία μαρμάρινα βάθρα, πάνω στα οποία στηρίζονταν τα αγάλματα της Λητούς, του Απόλλωνα και της Αρτέμιδος. Σε δύο από αυτά διασώζονται ακόμη οι επιγραφές των αρχαϊκών χρόνων: “Η ΑΛΑΙΕΙΣ ΑΝΕΘΕΣΑΝ”.
Βρέθηκε και μαρμάρινη τράπεζα προσφορών που μαρτυρά το πλήθος των θησαυρών που δέχονταν το ιερό. Στην πρόσθια όψη της σώζεται η επιγραφή του Αλαιέα ιερέα του ναού, Πολύστρατου και των συνεργατών του, και μας πληροφορεί για την επισκευή που αυτοί έκαναν στο ιερό και την επιμέλεια των θυσιών κατά τις γιορτές των Ζωστηρίων. Η μορφή των γραμμάτων χρονολογεί την επιγραφή, άρα και την επισκευή του ναού, στον 4ο αι. Επίσης σώζεται και ο μαρμάρινος θρόνος του ιερέα. Έξω από την είσοδο υπήρχε περιρραντήριο, δηλ. μια υψηλή λίθινη λεκάνη με νερό για τον εξαγνισμό των πιστών.
Σε απόσταση 150 μ. Β.Α του ναού ανακαλύφθηκε ένα συγκρότημα ιερατικής οικίας, τέλους του 6ου με αρχές του 5ου αιώνα π. χ, όπου διέμεναν οι ιερείς του ναού και φιλοξενούνταν οι λατρευτές.
Περιβάλλεται από ισχυρό πολυγωνικό τοίχο, ενώ στη Ν.Α γωνία του υπάρχει πύργος – παρατηρητήριο, αναγκαίος για την ασφάλεια του χώρου. Στην αρχική φάση κατασκευής του είχε τρία δωμάτια με υπόστεγο στην προς νότο πρόσοψή του, το οποίο στήριζαν πέντε κολόνες και οι βάσεις τους σώζονται μέχρι σήμερα. Οι αυξανόμενες με τα χρόνια ανάγκες του ιερού επέβαλλαν και στον οίκο προσθήκες αρκετών δωματίων.
Η παναττική εμβέλεια του ναού βεβαιώνει από επιγραφή που βρέθηκε στην Αθήνα και αναφέρει ότι ήταν μεταξύ των ιερών που λάμβαναν τόκους για χρήματα, τα οποία είχαν δανείσει στην πόλη των Αθηνών κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Με την ετήσια γιορτή του ιερού, τα Ζωστήρια, σχετίζεται και ο Ευριπίδης, αφού είχε τιμηθεί με το αξίωμα “του πυρφόρου του Ζωστηρίου Απόλλωνα”. Επίσης, ένας από τους θρόνους του διονυσιακού θεάτρου της Αθήνας, αυτοκρατορικών χρόνιων, με την επιγραφή που φέρει μας πληροφορεί ότι σε αυτόν καθόταν ο ιερέας του Απόλλωνα του Ζωστήρα.
Η διττή σημασία της λέξης “ζωστήρ” δημιούργησε αντίστοιχα και δύο ερμηνείες της. Μερικοί μελετητές, αλλά και ο ανασκαφέας του ιερού Κ. Κουρουνιώτης πιστεύει ότι ο Απόλλων Ζωστήρ είναι ο ζωννύων εαυτόν, ή άλλους, ο εξαρτυόμενος προς πόλεμον, ο πολεμικός, και άρα το ιερό αφιερώθηκε στους πολεμικούς θεούς που “ζώννυνται το ξίφος” για να προστατεύσουν ολόκληρη την Αττική, από τον υψηλής στρατηγικής σημασίας αυτόν τόπο.
Όμως η ετυμολογία του ιερού μπορεί να προέρχεται και από το ουσιαστικό «ζώνη», ένα ιδιαίτερα σημαντικό γυναικείο “αξεσουάρ” σε περιπτώσεις εγκυμοσύνης, διότι εκτός του καλλωπιστικού του χαρακτήρα χρησίμευε και ως μέσο στήριξης του βάρους της κοιλιάς. Μάλιστα ο Παυσανίας αναφέρει ότι το όνομα προέρχεται από το γεγονός ότι κατά την καταδίωξη της ετοιμόγεννης Λητούς από την οργισμένη Ήρα η Λητώ πέρασε από εδώ και καθώς την ενοχλούσε η επίχρυση ζώνη (ζωστήρα) της, την χαλάρωσε για να ξαλαφρώσει. Επίσης αναφέρει ότι υπήρχε και βωμός της Αθηνάς Ζωστηρίας.
Και τα δύο αυτά ουσιαστικά, η ζώνη και ο ζωστήρας, χρησιμοποιούνται εξίσου για να προσδιορίσουν την “στολή” του πολέμου, αλλά και το γυναικείο εξάρτημα. Εξ’ αυτού, η δεύτερη άποψη υποστηρίζει ότι η Αθηνά Ζωστηρία δεν είναι η πολεμική θεά, αλλά η απόγονος της αρχαιότερής της θεάς των τοκετών, Ειλείθυιας. Ο συνδυασμός του μύθου της θεάς των Αθηνών με τις Δηλιακές θεότητες είχε γίνει με πρωτοβουλία της Αθήνας ήδη από τον 6ο αιώνα π. χ. (επί Πεισιστρατιδών), προκειμένου η πόλη να νομιμοποιήσει τις πολιτικές της αξιώσεις στη Δήλο. Έτσι δημιουργήθηκε ο αιτιολογικός μύθος: η θεά Αθηνά συναντάει την κυνηγημένη και ετοιμόγεννη Λητώ στο χώρο του μετέπειτα ιερού. Τη φυγαδεύει, συνοδεύοντάς την στη Δήλο και εκεί τη βοηθάει να γεννήσει, με την ιδιότητά της ως λυσίζωνου ή ως Ζωστηρίας.
Ένας σημαντικότατος κρίκος που θα ένωνε αυτήν την αλυσίδα μέσα στο χρόνο θα ήταν αναμφισβήτητα η ίδρυση του σημαντικού αυτού ιερού, όπου λατρεύονταν και οι τρεις θεότητες της Δήλου εξίσου (ασχέτως αν αργότερα επικράτησε ο Απόλλωνας) και μαζί τους η Αθηνά. Στο ιερό αυτό οι Αλαιείς με την ετήσια γιορτή τους, τα Ζωστήρια, έκαναν θυσίες και με αυτό τον τρόπο η Αττική ανανέωνε τα “ιστορικά της δικαιώματα” επάνω στο ιερό νησί.
