Η Τέχνη της Απλότητας

Σε αντίθεση με έναν μεγάλο αριθμό κλασικών στοχαστών, από τους οποίους ελάχιστα ή τίποτα δεν έχουν έρθει απευθείας σε εμάς σε γραπτή μορφή, ο νεοστωικός Lucius Seneca (4 π.Χ.-65 μ.Χ.) μας άφησε άφθονο και πολύτιμο υλικό για το όραμά του για τον κόσμο. Ο Σενέκας είναι ένα αξιόλογο μέλος της στωικής σχολής και γι’ αυτόν η ιδέα του να ζει και να ενεργεί σωστά, χωρίς φόβο πόνου ή προσκόλληση στην ευχαρίστηση, αποτελεί κεντρική έννοια.

Εκτός από δοκίμια και γράμματα, ο Σενέκας έγραψε θεατρικά έργα. Σε ένα από αυτά, έκανε μια ακριβή προφητεία για τη μελλοντική ανακάλυψη της Αμερικής.

Δεκατέσσερις αιώνες πριν ο Χριστόφορος Κολόμβος φτάσει.

Στο ενδιάμεσο κείμενο μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου επεισοδίου του έργου Μήδεια– ο Σενέκας περιέγραψε την τολμηρή πρόοδο των θαλάσσιων μεταφορών, που στην εποχή του ταξίδεψε ήδη σε πολλές περιοχές του πλανήτη, και έκανε την οραματική ανακοίνωση της μελλοντικής ανακάλυψης του “νέου κόσμου”. Έτσι τεκμηριώθηκε το γεγονός ότι ο αρχαίος κόσμος είχε νέα για την ύπαρξη της ηπείρου.

Αναπαράγω κάτω από το ακριβές απόσπασμα, συμπεριλαμβανομένου σε αγκύλες, με πλάγιους χαρακτήρες, τη σημασία ορισμένων λέξεων που χρησιμοποιούνται ελάχιστα σήμερα:

“Σε λίγους αιώνες, θα έρθει η ώρα που ο ωκεανός θα ανοίξει τα εμπόδια του κόσμου: μια απέραντη γη θα ανοίξει. Η Τηθύς [η μυθολογική θεά που είναι η σύζυγος του θεού Ωκεανού] θα ανακαλύψει έναν νέο κόσμο και το Tule [Ισλανδία] δεν θα είναι πλέον το πιο μακρινό σημείο στη Γη.”

Ο Σενέκας γεννήθηκε στην Κόρδοβα, στη σημερινή Ισπανία, και σπούδασε στη Ρώμη. Πέρασε κάποιο διάστημα στην εξορία. Αργότερα έγινε παιδαγωγός και σύμβουλος του αυτοκράτορα Νέρωνα. Στο αναξιόπιστο πολιτικό περιβάλλον της εποχής δοκιμάστηκε η προσωπική του συνέπεια. Τελικά κατηγορήθηκε για συμμετοχή σε συνωμοσία κατά του Νέρωνα και καταδικάστηκε να αυτοκτονήσει κόβοντας τα χέρια του και αιμορραγώντας μέχρι θανάτου. Διαθέτοντας μια αμείλικτη διαύγεια απέναντι στη ζωή, αντιμετώπισε το θάνατο κατάματα. Χωρίς φόβο, με ήρεμη αξιοπρέπεια, μίλησε για φιλοσοφία μέχρι την τελευταία στιγμή και έκανε από την προσωπική του θυσία ένα μάθημα αγάπης για τη σοφία.

Το σώμα του πέθανε, αλλά τι μπορεί να ειπωθεί για την παρουσία του στον ανθρώπινο πολιτισμό;

Οι ιδέες του Σενέκα είναι, σήμερα, τουλάχιστον τόσο επίκαιρες και εμπνευσμένες όσο πριν από 19 αιώνες. Και όλα δείχνουν ότι δεν θα χάσουν τη σημασία τους στο μέλλον.

Ας  τολμήσουμε λοιπόν να κάνουμε ένα “διάλογο” με τον Λούσιους Σενέκα (μέσα από το έργο του) και του θέσουμε μερικά ερωτήματα.

1) Πολλοί άνθρωποι παραπονιούνται για την έλλειψη χρόνου και σε λίγους αρέσει να γερνούν. Είναι πολύ σύντομη η ανθρώπινη ζωή;

Απ: Ο χρόνος που έχουμε δεν είναι λίγος, αλλά χάνοντας μεγάλο μέρος του τον κάνουμε έτσι. Η ζωή είναι αρκετά μεγάλη για να πετύχουμε σπουδαία πράγματα αν τη ζήσουμε καλά. Αλλά αν κάποιος ξοδεύει τον χρόνο του σε ξεκούραση και ευχαρίστηση και δεν αφιερώνεται σε αξιέπαινα πράγματα, όταν φτάνει η τελευταία του στιγμή βλέπουμε ότι ο χρόνος του έχει περάσει χωρίς να μπορεί να καταλάβει το πέρασμά του.

Η αλήθεια είναι ότι η ζωή που μας δόθηκε δεν είναι σύντομη, εμείς την κάνουμε να φαίνεται έτσι. Δεν είμαστε φτωχοί στο χρόνο, αλλά άσωτοι. Το ίδιο πράγμα συμβαίνει με τον χρόνο στη ζωή όπως και με τα μεγάλα πλούτη. Αν πέσουν στα χέρια ανόητων ανθρώπων, διαλύονται σε μια στιγμή, και αντίθετα, λίγα και περιορισμένα πλούτη, όντας στα χέρια αποτελεσματικών διαχειριστών, αυξάνονται με τη χρήση. Έτσι, η διάρκεια ζωής μας είναι αρκετά μεγάλη για όσους το χρησιμοποιούν σωστά.

2) Αλλά υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που πιστεύουν ότι δεν έχουν χρόνο να διαβάσουν, να διαλογιστούν ή να αναζητήσουν σοφία.

Απ: Μην πιστεύετε αυτούς που σας λένε ότι το επάγγελμά τους τους απομακρύνει από σοβαρές σπουδές. Ενεργούν απασχολημένοι αλλά δεν έχουν τόσες πολλές δεσμεύσεις. Η δυσκολία για αυτούς τους άντρες βρίσκεται μέσα τους.

Έχω χρόνο, αγαπητέ μου, πολύ χρόνο. Έχω χρόνο για όλα και όπου κι αν βρίσκομαι έχω πάντα τον εαυτό μου διαθέσιμο. Προσφέρομαι για επαγγελματική δραστηριότητα, δεν δίνω τον εαυτό μου σε αυτήν. Ούτε αναζητώ αφορμές για να χρησιμοποιήσω τον χρόνο μου κακώς. Όπου κι αν βρίσκομαι, κατευθύνω τις σκέψεις μου σύμφωνα με τη θέλησή μου και διαλογίζομαι σε κάποιο χρήσιμο αντικείμενο. Όταν βρίσκομαι με τους φίλους μου, δεν αποποιούμαι έτσι την προσωπικότητά μου και ποτέ δεν περνάω τον χρόνο μου με αυτούς που έχουν έρθει κοντά μου από τυχαίες συνθήκες ή από τα καθήκοντα της κοινωνικής ζωής. Περνάω τον χρόνο μου με αυτούς που θεωρώ καλούς ανθρώπους. Όσο για αυτά, όπου κι αν είναι και σε όποιον αιώνα έζησαν, το πνεύμα μου είναι μαζί τους.

3) Ένα από τα προβλήματα του σύγχρονου μαθητή είναι ότι υπάρχει τεράστιος όγκος βιβλίων για ανάγνωση. Είναι καλό να υπάρχει ποικιλία, αφενός, αλλά για κάποιους είναι δύσκολο να αποφύγουν την ψυχική απόσπαση όταν ζουν με τόσα πολλά ερεθίσματα. Εκτός από βιβλία, υπάρχουν ταινίες, περιοδικά, εφημερίδες, ιστοσελίδες, Διαδίκτυο, φίλοι για να μιλήσεις, δεκάδες ιδέες και λίγος χρόνος για να τις κάνεις πράξη.

Απ: Το πρώτο σημάδι εσωτερικής ηρεμίας είναι να ξέρεις πώς να εστιάζεις και να μην χαθείς σε στείρες παρεκβάσεις. Αποφύγετε όμως να διαβάζετε πολύ, γιατί αυτό το πλήθος έργων και συγγραφέων κάθε είδους μπορεί να σημαίνει επιπολαιότητα και ασυνέπεια. Ο μαθητής πρέπει να αφοσιωθεί σε κάποιους εκλεκτούς συγγραφείς, τρεφόμενος από την ουσία τους, ώστε κάτι να μείνει χαραγμένο στην ψυχή.

Το να είσαι παντού σημαίνει να μην πας πουθενά. Αυτός που περνά τη ζωή του πηγαίνοντας από το ένα μέρος στο άλλο κάνει πολλές γνωριμίες και κανέναν φίλο. Το ίδιο συμβαίνει όταν διαβάζουμε όπως όταν ταξιδεύουμε. Το άτομο διαβάζει γρήγορα, τρέχοντας, χωρίς να σταματά σε κανέναν συγγραφέα. Η τροφή που καταπίνεται τόσο βιαστικά δεν είναι ούτε θρεπτική ούτε ευεργετική. Δεν υπάρχει τίποτα χειρότερο για τη θεραπεία μιας ασθένειας από το να αλλάζετε συνεχώς φάρμακα. Μια πληγή δεν επουλώνεται αν αλλάζετε τον επίδεσμο κάθε φορά. Ένα δέντρο που μεταφυτεύεται συχνά δεν αποκτά σθένος. (…) Η ανάγνωση πολλών διαφορετικών βιβλίων αποσπά την προσοχή, αλλά δεν διδάσκει. Και αφού δεν μπορούμε να τα διαβάσουμε όλα, καλύτερα να αρκεστούμε στην ανάγνωση μερικών. (…) Σκέψου κάθε μέρα από τις αναγνώσεις σου. Αυτή είναι η μέθοδός μου: διαβάζω πολύ και έχω κάποιο όφελος.

4) Άρα η σοφία συνίσταται στο να επιλέγουμε την απλότητα και να είμαστε ικανοποιημένοι με ό,τι έχουμε στη διάθεσή μας; 

Απ: Εδώ είναι η πρόταση από τα διαβάσματά μου σήμερα. Είναι από τον Επίκουρο (…): “Η φτώχεια αρκείται σε λίγα”.

Αλλά αν κάποιος αρκείται σε λίγα, δεν υπάρχει πια φτώχεια. Το να αποδέχεσαι τη φτώχεια είναι να είσαι πλούσιος, γιατί φτωχός δεν είναι αυτός που έχει λίγα, αλλά αυτός που θέλει να έχει περισσότερα από όσα έχει. Τι ωφελεί για κάποιον να έχει σεντούκια γεμάτα χρυσάφι, αποθήκες γεμάτες σιτηρά, να έχει πολλά κοπάδια και εισόδημα, αν ακόμα ποθεί τα αγαθά των άλλων και σκέφτεται λιγότερο τι έχει και περισσότερο τι μπορεί να αποκτήσει; Και ποιο είναι, λοιπόν, το μέτρο του πλούτου; Πρώτον, το απαραίτητο, τότε είναι αρκετό.

5) Ορισμένοι μαθητές των έργων του Πλάτωνα υιοθετούν μια ελιτίστικη άποψη για τη φιλοσοφία, σαν να ήταν μια δραστηριότητα που προορίζεται για λίγα “ανώτερα” και αριστοκρατικά όντα. Ξεχωρίζετε για τη δημοκρατική σας στάση, στην αληθινή παράδοση της σωκρατικής σοφίας…

Απ: Αν υπάρχει κάτι καλό στη φιλοσοφία, είναι το γεγονός ότι δεν εξετάζει τα κοινωνικά στρώματα. Από πού όλοι οι άνθρωποι, έλκουν την καταγωγή τους και αν κατάγονται από τους Θεούς. (…)

Η Γερουσία δεν καλωσορίζει τους πάντες, και ακόμη και ο στρατός δέχεται με κάποια απροθυμία ακόμη και αυτούς που αργότερα θα στείλει να αντιμετωπίσουν τον κίνδυνο.

Αλλά η αρετή είναι δυνατή για όλους, και είμαστε όλοι ευγενείς γι’ αυτήν. Η φιλοσοφία δεν αρνείται κανέναν και δεν κάνει ιδιαίτερες επιλογές. Λάμπει για όλους.

6) Τι είναι η αληθινή φιλία;

Απ: Το να θεωρείς κάποιον φίλο και να μην έχεις τόση εμπιστοσύνη σε αυτόν όσο στον εαυτό σου σημαίνει ότι δεν γνωρίζεις το πλήρες εύρος της αληθινής φιλίας. Αφήστε τον φίλο σας να είναι ο έμπιστος όλων των σκέψεών σας. Αλλά πριν από αυτό, πρέπει να τον αξιολογήσετε. Η εμπιστοσύνη πρέπει να έρχεται μετά τη φιλία, αλλά η διάκριση πρέπει να είναι πρώτη. Είναι παράλογο να μπερδεύεις τα πράγματα και να παραβιάζεις την αρχή του Θεόφραστου, να είσαι οικείος με κάποιον πριν τον γνωρίσεις και μετά να τον χωρίσεις αφού τον γνωρίσεις.

Σκεφτείτε καλά πριν δώσετε τη φιλία σας σε κάποιον. Μόλις δοθεί η φιλία, ανοίξτε την ψυχή σας στον φίλο σας, με τόση εμπιστοσύνη σε αυτόν όσο και στον εαυτό σας.

Ζήστε με τέτοιο τρόπο ώστε να αποκαλύπτετε όλες τις σκέψεις σας ακόμα και στον εχθρό σας. Αλλά καθώς υπάρχουν πάντα οικεία πράγματα που τα κοινωνικά έθιμα έχουν μετατρέψει σε μυστικά, ρίξτε όλες τις λύπες σας, όλες τις σκέψεις σας στη συνείδηση ​​ενός φίλου. Πιστέψτε ότι είναι πιστός, και θα είναι. Πόσο συχνά, μάλιστα, οι άνθρωποι διδάσκουν να εξαπατούν, φοβούμενοι να εξαπατηθούν οι ίδιοι! Η δυσπιστία προκαλεί και εξουσιοδοτεί την απιστία.

7) Πώς μπορεί να επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ κίνησης από τη μια και σταθερότητας από την άλλη;  

Απ: Η συνεχής κίνηση και η συνεχής ανάπαυση πρέπει να απορρίπτονται εξίσου. Το είδος της δραστηριότητας που αναζητά τον θόρυβο αποκαλύπτει μια ανήσυχη και ταραγμένη ψυχή. Και το να βλέπεις με φόβο οποιαδήποτε κίνηση δεν σημαίνει να απολαμβάνεις ξεκούραση, αλλά να πέφτεις σε αδυναμία και μαρασμό. Σκεφτείτε αυτό το απόσπασμα που διάβασα στον Pomponius: “Υπάρχουν μάτια τόσο συνηθισμένα στο σκοτάδι που δεν βλέπουν στο φως”. Είναι απαραίτητο να συνδυαστούν οι δύο καταστάσεις: η δράση πρέπει να έρχεται μετά την ανάπαυση και η ανάπαυση πρέπει να έρχεται μετά τη δράση. Ρωτήστε τη φύση και θα σας πει: “Έφτιαξα μέρα και νύχτα”.

Μιχάλης Γρηγορίου