Η φιλία ανάμεσα στο «είναι» και το «φαίνεσθαι»

Η φιλία, όπως την κατανοεί η Δυτική φιλοσοφία, έχει από τον Αριστοτέλη και μετά έναν σαφή προσανατολισμό προς το «είναι». Στα Ηθικά Νικομάχεια, ο Σταγειρίτης αναγνώρισε πως η ανώτερη μορφή φιλίας, η φιλία της αρετής, αποτελεί προϋπόθεση μιας ολοκληρωμένης ζωής, επειδή δεν στηρίζεται στην ωφελιμότητα ή στην απόλαυση, αλλά στην αναγνώριση της αξίας του άλλου καθ’ αυτήν. Εδώ, η φιλία είναι δεσμός εσωτερικής καλλιέργειας και αμοιβαίας ηθικής ανύψωσης.

Στον αντίποδα, η κοινωνία της εικόνας μετατοπίζει τη φιλία προς το «φαίνεσθαι». Ο Σιμελ επισήμανε πως οι κοινωνικές μορφές αυτονομούνται από το περιεχόμενό τους. Σήμερα η μορφή είναι η εικόνα, και έτσι η φιλία λειτουργεί ως σημείο αναγνώρισης στο δημόσιο πεδίο. Η εμπορευματοποίηση είναι αναπόφευκτη: οι σχέσεις αποκτούν αξία ως «κοινωνικό κεφάλαιο» που μετριέται με δείκτες προβολής. Ο Μπάουμαν περιέγραψε ακριβώς αυτή την ευθραυστότητα με την έννοια των «υγρών σχέσεων» — δεσμοί που ρέουν, μεταβάλλονται και συχνά διαλύονται χωρίς να αφήνουν σταθερό ίχνος.

Εδώ συναντάμε την Ανατολική οπτική του Byung-Chul Han, ο οποίος, αν και δρα στον ευρωπαϊκό χώρο, εμποτίζει τη σκέψη του με στοιχεία από τον κορεατικό και ευρύτερα ασιατικό στοχασμό. Στην Κοινωνία της Διαφάνειας και στη Κοινωνία της Κόπωσης, ο Han τονίζει πως η υπερ-έκθεση διαλύει τη δυνατότητα της σχέσης να φυλάσσει σιωπή, μυστικότητα και βάθος. Η φιλία, υπό το πρίσμα αυτό, δεν χρειάζεται το συνεχές φως της προβολής, αντίθετα, αναπτύσσεται στη σκιά, στην ανεκδήλωτη εμπιστοσύνη, στον χώρο του μη-ρητού. Αυτή η σκέψη έχει συγγένεια με τον ταοϊστικό και τον βουδιστικό στοχασμό, όπου η αληθινή δύναμη βρίσκεται στο άδειο, στο μη-φαίνεσθαι, στο «wu wei», την πράξη χωρίς επίδειξη.

Η Δυτική παράδοση (Αριστοτέλης, Μπάουμαν) αναλύει τη φιλία ως θεμέλιο της ηθικής ζωής και ως κοινωνιολογικό φαινόμενο που απειλείται από την εμπορευματοποίηση. Η Ανατολική οπτική (Han και, εμμέσως, οι ταοϊστικές/βουδιστικές αναφορές) δείχνει πως το πρόβλημα δεν είναι μόνο η αγορά και η κατανάλωση, αλλά η απώλεια του «κενού» που χρειάζεται κάθε σχέση για να αναπνεύσει. Ενώ η Δύση αναζητά την ουσία της φιλίας στη σταθερότητα και στη διάρκεια, η Ανατολή υπογραμμίζει τη σημασία του ανεπίσημου, του σιωπηλού, του μη-εκτεθειμένου.

Αν ενώσουμε αυτές τις δύο προσεγγίσεις, διακρίνουμε μια διπλή κρίση της φιλίας στην εποχή της εικόνας. Από τη μια, η Δύση βλέπει τη φιλία να φθείρεται και να εμπορευματοποιείται, υποκαθιστώντας την ουσία με το σήμα. Από την άλλη, η Ανατολή δείχνει ότι η συνεχής διαφάνεια καταστρέφει την εσωτερικότητα της σχέσης, το «μυστικό» που συγκροτεί την αυθεντική οικειότητα.

Η φιλία, λοιπόν, σήμερα καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο κινδύνους: την εργαλειοποίησή της από τη λογική της αγοράς και τη διάλυση της εσωτερικότητάς της από την υπερ-έκθεση. Αν έχει ακόμη μέλλον, αυτό βρίσκεται ίσως στην επανανακάλυψη του κρυφού, του άρρητου, του σιωπηλού χώρου όπου οι φίλοι μπορούν να υπάρχουν χωρίς μάρτυρες. Έτσι, η αριστοτελική φιλία της αρετής συναντά τον ανατολικό στοχασμό του «κενού» και μας καλεί να ξανασκεφτούμε την αξία του «είναι μαζί» πέρα από την τυραννία του «φαίνεσθαι μαζί».

Μιχάλης Γρηγορίου