Η αξία του «έχειν» και του «είναι» στη φιλοσοφική παράδοση

«Όσο προσπαθείς να αποκτήσεις αξία μέσα από αυτά που κατέχεις, τόσο απομακρύνεσαι από την αξία που σου χαρίζει το ότι είσαι». Η ρήση αυτή αγγίζει έναν από τους βαθύτερους στοχασμούς της φιλοσοφικής παράδοσης: τη διάκριση ανάμεσα στο έχειν και το είναι.

Σωκράτης: Η αρετή ως αληθινό αγαθό

Για τον Σωκράτη, ο άνθρωπος δεν βρίσκει την αξία του σε όσα συσσωρεύει, αλλά στη φροντίδα της ψυχής και στην καλλιέργεια της αρετής. Ο πλούτος, η φήμη, η δύναμη θεωρούνται φθαρτά και τυχαία· δεν θεμελιώνουν την ουσία του ανθρώπου. Αντιθέτως, η αρετή είναι μόνιμη, και είναι αυτή που χαρίζει αξία ακόμη και στον πλούτο. Στην Απολογία, ο Σωκράτης τονίζει πως δεν είναι ο πλούτος που γεννά την αρετή, αλλά η αρετή που δίνει αξία στον πλούτο. Έτσι, το να αναζητεί κανείς το «είναι» μέσα από το «έχειν» αποτελεί διαστρέβλωση της φυσικής τάξης.

Οι Στωικοί: Η ελευθερία του εσωτερικού κόσμου

Οι Στωικοί, όπως ο Επίκτητος και ο Μάρκος Αυρήλιος, εμβάθυναν στη διάκριση αυτή. Για εκείνους, τα εξωτερικά αγαθά είναι «αδιάφορα»: δεν είναι ούτε καλά ούτε κακά. Το αληθινό αγαθό βρίσκεται στη στάση μας απέναντι σε όσα συμβαίνουν, στην αυτοκυριαρχία και στην εσωτερική ελευθερία. Ο Επίκτητος υπενθύμιζε: «Δεν μας ταράζουν τα πράγματα, αλλά οι γνώμες μας γι’ αυτά». Όποιος προσκολλάται στο «έχειν», γίνεται δέσμιος. Όποιος στρέφεται στο «είναι», γεύεται την αληθινή ελευθερία.

Χριστιανική σκέψη: Ο θησαυρός που δεν φθείρεται

Η χριστιανική παράδοση ενίσχυσε την υπεροχή του «είναι». Ο Χριστός μίλησε για τον «θησαυρό που δεν φθείρεται», έναν θησαυρό που δεν μετριέται σε υλικά μέτρα, αλλά εκφράζεται στην αγάπη, στη συγχώρεση, στην πίστη. Η αξία δεν ταυτίζεται με την κατοχή, αλλά με τη μεταμόρφωση του ανθρώπου σε πρόσωπο που μετέχει στην αιωνιότητα.

Ο υπαρξισμός: Η αυθεντικότητα της ύπαρξης

Στη νεότερη εποχή, ο υπαρξισμός ανέδειξε εκ νέου το ζήτημα με όρους υπαρξιακής ευθύνης. Για τον Σαρτρ και τον Χάιντεγκερ, το «είναι» δεν είναι δεδομένο, οικοδομείται μέσα από τις επιλογές του ανθρώπου. Όποιος αναζητεί την αξία του αποκλειστικά στο «έχειν», χάνει την αυθεντικότητα, παραδίδεται στη μαζικότητα, ζει «σαν τους άλλους». Η αλήθεια της ύπαρξης αποκαλύπτεται μόνο όταν ο άνθρωπος τολμά να είναι ο εαυτός του.

Η ουσία της απομάκρυνσης

Όταν ο άνθρωπος μετρά τον εαυτό του με βάση ό,τι κατέχει:

εξαρτάται από τις εξωτερικές συγκυρίες,

ζει με το άγχος της απώλειας,

υποδουλώνεται στη γνώμη των άλλων.

Αντιθέτως, όταν στρέφεται στην καλλιέργεια της ψυχής, στην αρετή και στην αυθεντικότητα, αντλεί αξία από το «είναι» του, κάτι που δεν μπορεί να του αφαιρεθεί.

Από τον Σωκράτη και τους Στωικούς έως τη χριστιανική παράδοση και τον υπαρξισμό, η φιλοσοφική σκέψη συγκλίνει σε ένα σημείο: η αξία του ανθρώπου δεν βρίσκεται στο τι έχει, αλλά στο ποιος είναι. Τα αποκτήματα μπορούν να υπηρετήσουν τη ζωή, αλλά δεν μπορούν να την ορίσουν. Το «έχειν» μάς απομακρύνει από την ουσία, το «είναι» μάς οδηγεί στην ελευθερία, στην πληρότητα, στην αλήθεια της ύπαρξης.

Μιχάλης Γρηγορίου