Ο Σκοπός και τα Μέσα. Μια Φιλοσοφική Προσέγγιση

Η φράση του Αλντους Χάξλεϋ: «ο σκοπός δεν αγιάζει τα μέσα για τον πολύ απλό λόγο ότι τα μέσα που χρησιμοποιούνται καθορίζουν την ποιότητα του σκοπού που επιτυγχάνεται», έρχεται σαν μια καθαρή αντίστιξη σε μια από τις πιο διαβόητες αρχές που αποδίδονται στον Μακιαβέλι: «Ο σκοπός αγιάζει τα μέσα». Ο Μακιαβέλι, παρατηρητής του ασταθούς πολιτικού κόσμου της Αναγέννησης, θεώρησε ότι ο ηγεμόνας δεν μπορεί να δεσμεύεται από την ηθική των κοινών ανθρώπων. Αν η διατήρηση της ισχύος απαιτεί δόλο, βία ή προδοσία, τότε αυτά τα μέσα θεωρούνται θεμιτά, διότι η ισχύς αποτελεί την ανώτερη προϋπόθεση για κάθε σταθερότητα.

Εδώ όμως βρίσκεται η θεμελιώδης διαφορά με τη θέση του Χάξλεϋ. Για εκείνον, τα μέσα δεν είναι απλά εργαλεία, είναι φορείς αξιών που διαποτίζουν τον ίδιο τον στόχο. Δεν μπορούμε να χτίσουμε έναν «αγνό» σκοπό πάνω σε μέσα διεφθαρμένα, όπως δεν μπορούμε να περιμένουμε από ένα δηλητηριασμένο δέντρο να δώσει καθαρούς καρπούς. Το μονοπάτι και ο προορισμός είναι ενωμένα με δεσμούς ουσίας, όχι απλώς με δεσμούς σκοπιμότητας.

Η ελληνική φιλοσοφία είχε ήδη δείξει τον ίδιο δρόμο. Ο Αριστοτέλης δίδασκε ότι η αρετή δεν ανήκει στο αποτέλεσμα, αλλά στην ίδια την πράξη, ότι το πώς πράττουμε είναι η ίδια η ποιότητα της ζωής μας. Ο Πλάτων, μέσα από τη διδασκαλία για το Αγαθό, μας υπενθυμίζει πως το φως δεν μπορεί να προέλθει από το σκοτάδι, η δικαιοσύνη δεν μπορεί να προκύψει από την αδικία, διότι το μέσο αλλοιώνει το πνεύμα και την ψυχή που το επιλέγει.

Η αντίθεση, λοιπόν, είναι καθαρή: ο Μακιαβέλι προτάσσει την αποτελεσματικότητα έναντι της αλήθειας, ενώ ο Χάξλεϋ -σε αρμονία με την κλασική σκέψη- προτάσσει την αλήθεια ως θεμέλιο της ίδιας της αποτελεσματικότητας. Η επιτυχία που γεννιέται από το ψεύδος ή τη βία είναι φαινομενική, προσωρινή και κενή, μοιάζει με οικοδόμημα στηριγμένο σε άμμο. Αντίθετα, ο σκοπός που θεμελιώνεται σε δίκαια μέσα είναι σταθερός, διότι δεν κουβαλά μέσα του τις αντιφάσεις και τις πληγές που αφήνει η ανηθικότητα.

Ο στοχασμός του Χάξλεϋ μάς καλεί, λοιπόν, να δούμε τον βίο όχι ως μια σειρά από τελικά αποτελέσματα, αλλά ως μια συνεχή πορεία όπου κάθε βήμα έχει τη δική του βαρύτητα. Δεν είναι ο προορισμός που καθαγιάζει τον δρόμο, αλλά ο δρόμος που φανερώνει την αληθινή ποιότητα του προορισμού. Και, σε αυτή την προοπτική, η αλήθεια και η αρετή δεν είναι πολυτέλειες που μπορούμε να θυσιάσουμε, αλλά οι μόνες πραγματικές δυνάμεις που μπορούν να δώσουν στον σκοπό μας νόημα και διάρκεια.

Μιχάλης Γρηγορίου