Τί είναι πραγματικά αυτό που θέλουμε;

Η ανθρώπινη επιθυμία είναι ένα από τα πιο αινιγματικά φαινόμενα της ύπαρξης. Είναι η φλόγα που μας κινεί, αλλά και η σκιά που μας παρασύρει. Από την αρχαιότητα έως σήμερα, στοχαστές, φιλόσοφοι και ψυχολόγοι προσπαθούν να απαντήσουν στο ίδιο αμετάβλητο ερώτημα:

Τι είναι πραγματικά αυτό που θέλουμε;

Και, ακόμη πιο δύσκολο, από πού προέρχονται οι επιθυμίες μας;

Μας εκφράζουν ή απλώς μας κατευθύνουν;

Ο Επίκτητος μάς υπενθυμίζει: «Η μεγαλύτερη ελευθερία είναι να επιθυμείς μόνο ό,τι εξαρτάται από εσένα.» Αυτή η φράση συμπυκνώνει μια βαθύτερη αλήθεια: η αυθεντική επιθυμία απαιτεί εσωτερική ελευθερία. Και η ελευθερία αυτή δεν είναι δεδομένη· είναι κάτι που κατακτάται.

Οι αντιφάσεις της επιθυμίας και το βάρος του ασυνείδητου

Η ανθρώπινη ψυχή μοιάζει με ένα πολύπλοκο μωσαϊκό αντιθέσεων. Ο Πλάτωνας, στον Φαίδρο, παρομοιάζει την ψυχή με άρμα που το έλκουν δύο άλογα: το ευγενές που υπακούει στη λογική και το ατίθασο που ακολουθεί τη λαχτάρα του. Αυτή η αλληγορία αποτυπώνει εύστοχα την εσωτερική μας διάσπαση.

Σήμερα, η νευροψυχολογία επιβεβαιώνει πως μεγάλο μέρος του τι επιθυμούμε δεν γεννιέται στη συνείδηση. Ο εγκέφαλός μας διαχωρίζει το «μου αρέσει» από το «το θέλω». Η ντοπαμίνη μάς ωθεί προς την επιδίωξη, συχνά χωρίς να υπάρχει αντίστοιχη ηδονή ή ικανοποίηση. Μπορεί να κυνηγάμε ένα στόχο που δεν μας προσφέρει τίποτα πια, όχι γιατί τον επιλέγουμε, αλλά γιατί ο εγκέφαλός μας έχει μάθει να τον επιδιώκει.

Όπως έλεγε ο Σπινόζα: «Ο άνθρωπος νομίζει ότι είναι ελεύθερος, μόνο και μόνο επειδή έχει επίγνωση των πράξεών του, αλλά όχι των αιτιών που τον ωθούν σε αυτές.»

Η συνήθεια ως αόρατος καθοδηγητής

Η συνήθεια δεν είναι απλώς ένας ουδέτερος μηχανισμός, είναι μια δύναμη που διαμορφώνει επιθυμίες, ακόμη κι όταν αυτές έχουν πάψει να μας εκφράζουν.

Πολλές φορές συνεχίζουμε να επιδιώκουμε καταστάσεις που κάποτε μάς πρόσφεραν χαρά, αλλά σήμερα είναι κενές νοήματος. Το παρελθόν μάς δεσμεύει. Τα ίχνη των επιλογών μας γίνονται αυτόματες διαδρομές, και εμείς τις ακολουθούμε χωρίς να ρωτήσουμε αν εξακολουθούν να μας ταιριάζουν.

Ο Γουίλιαμ Τζέιμς είχε γράψει: «Η συνήθεια είναι ο τεράστιος τροχός της κοινωνίας, ο αόρατος κινητήρας της ζωής μας.» Κι όμως, αυτός ο τροχός δεν ρωτά αν θέλουμε να συνεχίσει να γυρίζει.

Κοινωνικές επιταγές και η πλάνη της επιβεβαίωσης

Η κοινωνία μάς ψιθυρίζει ή φωνάζει, τι πρέπει να επιθυμούμε. Καριέρα, επιτυχία, αναγνώριση, συμβατικές σχέσεις, υλικά αποκτήματα. Το πλήθος διαμορφώνει τόσο έντονα τη συνείδησή μας, ώστε συχνά μπερδεύουμε τις δικές μας επιθυμίες με εκείνες που «πρέπει» να έχουμε.

Ο Σαρτρ το ονόμασε «κακή πίστη»: όταν υιοθετούμε ρόλους, αξίες και επιθυμίες που δεν είναι αληθινά δικές μας, για να αποφύγουμε το άγχος της ελευθερίας. «Ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος,» έγραψε και η ελευθερία αυτή τρομάζει.

Οι ενοχές και οι κοινωνικές προσδοκίες συχνά δημιουργούν επιθυμίες-καθήκον. Μπορεί να κυνηγάμε κάτι όχι επειδή το θέλουμε, αλλά επειδή νιώθουμε ότι οφείλουμε να το θέλουμε.

Οι παιδικές ρίζες της επιθυμίας

Η παιδική ηλικία διαμορφώνει αθόρυβα τις πιο θεμελιώδεις μας επιθυμίες. Ο Φρόιντ έλεγε πως «ο ενήλικας είναι το παιδί που επιβίωσε». Οι πρώτες μας εμπειρίες, τα πρότυπα αγάπης, τα μοτίβα φόβου και ασφάλειας συνεχίζουν να καθορίζουν τι επιδιώκουμε ως ενήλικες.

Επιθυμίες μπορεί να στηρίζονται όχι σε αυτό που μας ευχαριστεί σήμερα, αλλά σε αυτό που κάποτε μάς έκανε να νιώθουμε ασφαλείς ή αποδεκτοί. Έτσι, συχνά δεν επιδιώκουμε αυτό που θέλουμε, αλλά αυτό που μάθαμε ότι πρέπει να θέλουμε για να αγαπηθούμε.

Η ευθύνη της αυτογνωσίας και η τέχνη του να θέλεις

Το να ξεχωρίσουμε τις αυθεντικές επιθυμίες μας από τις επιβεβλημένες είναι έργο δύσκολο και διαρκές. Απαιτεί ειλικρίνεια, σιωπή, ενδοσκόπηση, και πάνω απ’ όλα θάρρος.

Ο Νίτσε μάς προτρέπει: «Γίνε αυτός που είσαι.» Αυτή η επιταγή δεν αφορά την ανακάλυψη μιας έτοιμης ουσίας, αλλά την δημιουργία του εαυτού μέσα από αυθεντικές επιλογές. Είναι ένα κάλεσμα να απελευθερωθούμε από το «πλήθος», από την αγέλη των έτοιμων επιθυμιών και να γίνουμε δημιουργοί των δικών μας αξιών.

Ο Σωκράτης, ήδη από την αρχαιότητα, μας δίδαξε ότι «ο ανεξέταστος βίος δεν είναι άξιος να βιωθεί». Αν δεν εξετάσουμε τις επιθυμίες μας, ζούμε παθητικά, μέσα σε ξένα όνειρα.

Προς μια αυθεντική ζωή

Η αυθεντικότητα δεν σημαίνει να αρνηθούμε όλες τις εξωτερικές επιρροές, αυτό είναι αδύνατο. Σημαίνει να διακρίνουμε. Να ρωτήσουμε: «Αυτό που επιθυμώ… με εκφράζει, με ωφελεί, με κάνει να αναπτύσσομαι;»

Αν θέλουμε να ζήσουμε αυθεντικά:

χρειάζεται να αναρωτηθούμε από πού προέρχεται κάθε επιθυμία,

να αποδεχτούμε ότι κάποιες από αυτές είναι προϊόν συνήθειας ή φόβου,

να εγκαταλείψουμε εκείνες που δεν μας υπηρετούν πια,

και να καλλιεργήσουμε εκείνες που αντανακλούν τον αληθινό μας εαυτό.

Ίσως τότε να πλησιάσουμε εκείνη την εσωτερική ελευθερία που περιγράφει ο Επίκτητος, μια ελευθερία όχι από τα γεγονότα, αλλά από τις ψευδείς επιθυμίες που μας δεσμεύουν.

Γιατί στο τέλος, το πιο δύσκολο πράγμα δεν είναι να αποκτήσουμε όσα θέλουμε, αλλά να μάθουμε τι πραγματικά θέλουμε.

Και αυτή είναι η αρχή μιας αυθεντικής ζωής.

Μιχάλης Γρηγορίου