Ο Χρόνος ως Μυστήριο και Δάσκαλος

Ο χρόνος δεν μετριέται μόνο με ρολόγια. Μετριέται με βλέμματα, με ανάσες, με αλλαγές, με αναμνήσεις. Με όσα αφήσαμε πίσω και με όσα δεν προλάβαμε να πούμε. Ο χρόνος είναι η αθόρυβη γραμματική της ύπαρξης: οργανώνει τη ζωή μας χωρίς να ζητά την άδειά μας.

Ο Σενέκας μας υπενθυμίζει με αυστηρή ειλικρίνεια: «Η ζωή δεν είναι μικρή, εμείς την κάνουμε μικρή, σπαταλώντας την».
Αυτή η παρατήρηση δεν αποτελεί μομφή αλλά κάλεσμα αφύπνισης. Όταν ζούμε μηχανικά, τα λεπτά χάνουν την ποιητικότητα τους. Όταν ζούμε συνειδητά, ακόμη και ένα λεπτό μπορεί να αποκτήσει την ένταση μιας ολόκληρης ζωής.

Ο Ηράκλειτος βλέπει τον χρόνο ως καθολική ροή: «Στον ίδιο ποταμό δεν μπορείς να μπεις δύο φορές».
Αυτό το αδιάκοπο γίγνεσθαι σημαίνει πως τίποτα δεν επιστρέφει όπως ήταν. Ακόμη και εμείς οι ίδιοι αλλάζουμε από στιγμή σε στιγμή. Το παρόν μάς φεύγει μέσα από τα χέρια πριν καν το καταλάβουμε και στη θέση του γεννιέται ένα νέο παρόν.

Ο Μάρκος Αυρήλιος, παρατηρώντας τη φθορά των πραγμάτων, σημειώνει: «Ο χρόνος είναι σαν ένα αδιάκοπο κύμα γεγονότων που γεννιούνται και μετά χάνονται».
Σ’ αυτό το κύμα, ο άνθρωπος δεν είναι θεατής αλλά μέρος του φαινομένου. Είμαστε φτιαγμένοι από χρόνο, από ένα σύνολο στιγμών που συνθέτουν τη βιογραφία μας.

Ο Αυγουστίνος, αναζητώντας την ουσία του χρόνου, ομολογεί την αδυναμία της ανθρώπινης σκέψης: «Τι είναι ο χρόνος; Αν δεν με ρωτάς, το ξέρω, αν με ρωτάς, δεν ξέρω».
Έτσι μας φανερώνει πως ο χρόνος δεν είναι απλή λογική έννοια. Είναι εμπειρία, συναισθηματική και υπαρξιακή. Δεν τον συλλαμβάνουμε με ορισμούς, αλλά με την ίδια μας τη ζωή.

Ο Πλάτων, στο Τίμαιος, δίνει μία ποιητική διάσταση στον χρόνο: «Ο χρόνος είναι η κινούμενη εικόνα της αιωνιότητας».
Εδώ ο χρόνος δεν είναι απλώς ροή, είναι αντανάκλαση ενός ανώτερου επιπέδου. Το παροδικό ενσαρκώνει το αιώνιο, και η καθημερινότητα αποκτά μεταφυσικό βάθος.

Ο άνθρωπος συχνά πιστεύει -λανθασμένα- ότι ο χρόνος του ανήκει. Προγραμματίζει το μέλλον, σαν να έχει εγγύηση για αυτό.
Όμως ο Λέων Τολστόι προειδοποιεί: «Το μόνο πραγματικό είναι αυτό το μικρό τώρα. Το παρελθόν έχει φύγει, το μέλλον δεν υπάρχει ακόμη».

Όταν αναβάλλουμε τη ζωή, στην πραγματικότητα την μικραίνουμε. Όταν περιμένουμε «την κατάλληλη στιγμή», η στιγμή αυτή μπορεί να μην έρθει ποτέ.

Ο Νίτσε τονίζει τη δημιουργική δύναμη του ανθρώπου: «Χτίσε τη ζωή σου ώρα με ώρα, και κάθε ώρα να είναι έργο τέχνης».
Η ώρα δεν είναι μόνο διάρκεια, είναι υλικό στα χέρια του ανθρώπου. Μπορούμε να την αφήσουμε ακατέργαστη ή να τη μεταμορφώσουμε σε εμπειρία, γνώση, σχέση, δημιουργία.

Στο ίδιο πνεύμα, ο Χένρι Ντέιβιντ Θόρω γράφει στο Walden: «Δεν είναι ότι έχουμε λίγο χρόνο, είναι ότι χάνουμε τόσο πολύ».
Η απώλεια δεν οφείλεται στη φύση του χρόνου, αλλά στον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να ζούμε. Όποτε ζούμε χωρίς επίγνωση, ο χρόνος χάνεται όπως η άμμος μέσα από μια ανοιχτή παλάμη.

Ο Σοπενχάουερ, παρότι απαισιόδοξος, αναγνωρίζει την παρηγορητική διάσταση του χρόνου: «Ο χρόνος θεραπεύει ό,τι ο λόγος δεν μπορεί».
Η ροή δεν είναι μόνο φθορά, είναι και γιατρειά. Ο χρόνος απαλύνει, ξεθωριάζει, διδάσκει, μεταμορφώνει. Ό,τι σήμερα μας φαίνεται δυσβάσταχτο, αύριο μπορεί να γίνει ιστορία που μας διαμόρφωσε.

Ο Βούδας μάς καλεί να στραφούμε στο τώρα: «Μην κατοικείς στο παρελθόν, μην ονειρεύεσαι το μέλλον. Συγκέντρωσε τον νου σου στο παρόν».
Το παρόν είναι ο μόνος χρόνος στον οποίο μπορούμε να δράσουμε, να αλλάξουμε, να ζήσουμε. Είναι το σημείο όπου συναντώνται η ελευθερία και η ευθύνη.

Ο Κίρκεγκωρ θα το εκφράσει ακόμη πιο στοχαστικά: «Η ζωή μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο προς τα πίσω, αλλά πρέπει να βιώνεται προς τα μπροστά».
Και εδώ αποκαλύπτεται η ανθρώπινη κατάσταση: γνωρίζουμε το νόημα αφού περάσει, αλλά ζούμε χωρίς πρόβα, χωρίς καθοδήγηση, μέσα στη ροή.

Ο χρόνος είναι δώρο χωρίς ιδιοκτησία, πλούτος χωρίς αποθήκη, ποτάμι που δεν γνωρίζει στάση. Δεν επιστρέφει ποτέ. Μα κάθε στιγμή που ζούμε με αυθεντικότητα, με σκέψη, με αγάπη, δεν χάνεται.
Μετατρέπεται.

Μεταμορφώνεται σε μνήμη, σε σοφία, σε ιστορία, σε νόημα.

Και έτσι ο άνθρωπος, αν και θνητός, βρίσκει τον τρόπο να αφήσει μέσα στον χρόνο κάτι που μοιάζει με αιωνιότητα.

Μιχάλης Γρηγορίου