Αυτογνωσία στην Εποχή της Ταχύτητας

Ζούμε σε έναν κόσμο που μας μαθαίνει να κινούμαστε γρήγορα, να παράγουμε, να αποδεικνύουμε, να συγκρινόμαστε. Από μικρή ηλικία εκπαιδευόμαστε στο πώς να «πετυχαίνουμε», αλλά σπάνια στο πώς να κατανοούμε τον εαυτό μας. Κι όμως, κάποια στιγμή, συχνά μέσα από μια κρίση, μια απώλεια ή μια εσωτερική κόπωση, γεννιέται αθόρυβα το ερώτημα:

Ποιος είμαι πραγματικά πέρα από ρόλους και προσδοκίες;

Από εκεί ξεκινά το ταξίδι χωρίς επιστροφή.

Η σύγχρονη ψυχολογία δεν αντιμετωπίζει πια την αυτογνωσία ως πολυτέλεια, αλλά ως βασική προϋπόθεση ψυχικής υγείας. Ο Καρλ Ρότζερς, θεμελιωτής της προσωποκεντρικής ψυχοθεραπείας, έγραφε:
«Το παράδοξο είναι ότι όταν αποδέχομαι πραγματικά τον εαυτό μου, τότε μπορώ να αλλάξω.»
Η αποδοχή δεν σημαίνει στασιμότητα, αλλά το σταθερό έδαφος πάνω στο οποίο μπορεί να στηριχτεί η αλλαγή. Όσο πολεμάμε αυτό που είμαστε, τόσο εγκλωβιζόμαστε σε φαύλους κύκλους άρνησης και ενοχής.

Το «εισιτήριο χωρίς επιστροφή» της αυτογνωσίας αντανακλά μια βασική αλήθεια της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας, όταν αρχίζεις να βλέπεις τα μοτίβα σου καθαρά, δεν μπορείς πια να τα αγνοήσεις. Οι μηχανισμοί άμυνας, η άρνηση, η προβολή, η εξιδανίκευση, αποκαλύπτονται σταδιακά και ο άνθρωπος καλείται να αναλάβει την ευθύνη των συναισθημάτων και των επιλογών του. Αυτή η συνειδητοποίηση συχνά πονά, αλλά αποτελεί το πρώτο βήμα ελευθερίας.

Ο σύγχρονος άνθρωπος ζει συχνά αποκομμένος από τον εαυτό του. Το νευρικό μας σύστημα βομβαρδίζεται από πληροφορίες, ειδοποιήσεις, απαιτήσεις. Η υπερδιέγερση δεν μας αφήνει χώρο να «ακούσουμε» τι πραγματικά αισθανόμαστε. Ο ψυχίατρος και στοχαστής Bessel van der Kolk έχει δείξει πόσο βαθιά το τραύμα εγγράφεται στο σώμα:
«Το σώμα κρατά το σκορ.»
Η αυτογνωσία, λοιπόν, δεν είναι μόνο νοητική διαδικασία, είναι και σωματική επανασύνδεση με όσα έχουμε μάθει να αποφεύγουμε να νιώθουμε.

Σε αυτή τη διαδρομή, ανακαλύπτουμε ότι δεν είμαστε μόνο το συνειδητό μας «εγώ». Μέσα μας συνυπάρχουν παιδικές ανάγκες, εσωτερικοί κριτές, φοβισμένα κομμάτια, αλλά και πηγές δύναμης που αγνοούσαμε. Τα σύγχρονα θεραπευτικά μοντέλα, όπως η θεραπεία σχημάτων ή το Internal Family Systems, μιλούν για «μέρη του εαυτού» που χρειάζονται αναγνώριση και φροντίδα, όχι καταστολή.

Γι’ αυτό και το ταξίδι αυτό δεν χρειάζεται αποσκευές. Όσα χρειαζόμαστε βρίσκονται ήδη μέσα μας, απλώς δεν τα εμπιστευόμασταν. Η διαδικασία δεν είναι να «γίνω κάτι άλλο», αλλά να επιστρέψω σε ό,τι υπήρξα πριν καλυφθώ από φόβο, ντροπή και προσδοκίες. Ο Γουίνικοτ το διατύπωσε απλά αλλά βαθιά: «Το πιο τρομακτικό πράγμα για τον άνθρωπο είναι να είναι ο αληθινός του εαυτός.»

Το ότι δεν υπάρχει επιστροφή σημαίνει πως κάθε επίπεδο συνείδησης που κατακτιέται αλλάζει μόνιμα τον τρόπο που σχετιζόμαστε, με τον εαυτό μας, τους άλλους, τις επιλογές μας. Η αυτογνωσία επηρεάζει τις σχέσεις μας, γιατί παύουμε να ζητάμε από τους άλλους να καλύψουν κενά που ανήκουν σε εμάς. Μαθαίνουμε να σχετιζόμαστε όχι από ανάγκη, αλλά από επιθυμία.

Κι όμως, αυτό το ταξίδι δεν ολοκληρώνεται ποτέ οριστικά. Η ψυχολογική ωρίμανση δεν είναι γραμμική, είναι κυκλική. Κάθε φάση ζωής φέρνει νέες προκλήσεις, νέους ρόλους, νέες απώλειες. Κάθε φορά καλούμαστε να ξανασυναντήσουμε τον εαυτό μας από την αρχή. Όχι για να τον διορθώσουμε, αλλά για να τον κατανοήσουμε λίγο βαθύτερα.

Στη σύγχρονη ψυχολογία, η αυτογνωσία δεν είναι πια αυτοσκοπός. Είναι πράξη φροντίδας. Είναι μια συνεχής υπενθύμιση ότι δεν χρειάζεται να γίνουμε «κάτι άλλο» για να αξίζουμε. Χρειάζεται απλώς να συναντήσουμε αυτό που ήδη είμαστε, με ειλικρίνεια, ευθύνη και τρυφερότητα.

Και αυτό, ίσως, είναι το πιο γενναίο ταξίδι που μπορεί να κάνει ο άνθρωπος σήμερα.

Μιχάλης Γρηγορίου