Τα Λεξικά και ο Χρόνος της Αλήθειας

Τα λεξικά, όπως και τα ρολόγια, δεν είναι απλώς εργαλεία, είναι παράθυρα στον κόσμο της γνώσης και της αντίληψης. Το ένα μετράει τις λέξεις και τις έννοιες, το άλλο μετράει τον χρόνο, αλλά και τα δύο φέρουν τα ίχνη της ανθρώπινης προσπάθειας να κατανοήσει και να οργανώσει το απρόβλεπτο. Στην ουσία τους, δεν προσφέρουν ποτέ απόλυτη ακρίβεια, η γλώσσα αλλάζει, όπως και η αντίληψή μας για το χρόνο.

Όπως έχει πει ο Ludwig Wittgenstein: «Τα όρια της γλώσσας μου σημαίνουν τα όρια του κόσμου μου.» Κάθε λέξη είναι ένα σύστημα σημείων, μια αναπαράσταση που προσπαθεί να αγκαλιάσει την πραγματικότητα, αλλά πάντα με μια σκιά αβεβαιότητας. Ένα λεξικό, όσο ολοκληρωμένο κι αν φαίνεται, είναι απλώς μια χάρτα, όχι ο χάρτης του κόσμου καθ’ αυτόν. Στην ίδια λογική, το ρολόι μας δίνει τον χρόνο με ακρίβεια, αλλά ποτέ δεν μπορεί να συλλάβει την εμπειρία της στιγμής όπως την αισθανόμαστε.

Η παρατήρηση ότι «το χειρότερο είναι καλύτερο από το τίποτα» θυμίζει τον μύθο του Σίσυφου, όπως τον περιγράφει ο Albert Camus, ακόμη και αν η προσπάθεια είναι ανεπαρκής, η πράξη της ίδιας της γνώσης ή της μέτρησης έχει αξία. Ένα αρχαίο λεξικό, φθαρμένο και ατελές, εξακολουθεί να φωτίζει σημασίες, ενώ ένα χαλασμένο ρολόι δείχνει την ώρα μερικές φορές σωστά, υπενθυμίζοντας την υποκειμενικότητα της εμπειρίας μας.

Αλλά και η έννοια του τέλειου, ή του «καλύτερου», δεν είναι απόλυτη. Ο ίδιος ο Blaise Pascal γράφει: «Η ανθρώπινη γνώση δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένα φως μέσα στο σκοτάδι.» Το καλύτερο λεξικό ή το πιο ακριβές ρολόι δεν μπορεί ποτέ να απαλλαγεί από τη σχετικότητα, κάθε λέξη κουβαλά συνδηλώσεις και κάθε δευτερόλεπτο υπόκειται στη συνείδηση του παρατηρητή. Η αλήθεια δεν είναι σταθερή, αλλά ρευστή, όπως το ρεύμα του χρόνου που δεν σταματά ποτέ.

Τελικά, η αξία τους βρίσκεται όχι στην απόλυτη ακρίβεια, αλλά στη δυνατότητα που μας δίνουν να προσεγγίσουμε την πραγματικότητα, να αναστοχαστούμε, να ερμηνεύσουμε. Τα λεξικά και τα ρολόγια είναι καθρέφτες της ανθρώπινης ανάγκης για τάξη μέσα στο χάος, και ταυτόχρονα υπενθύμιση της περιορισμένης μας οπτικής. Όπως σημείωνε ο Søren Kierkegaard: «Η ζωή μπορεί να κατανοηθεί μόνο εκ των υστέρων, αλλά πρέπει να ζηθεί εκ των προτέρων.» Έτσι και η γλώσσα και ο χρόνος, η πλήρης κατανόησή τους είναι ανέφικτη, αλλά η προσπάθεια να τους προσεγγίσουμε μας αποκαλύπτει τη βαθύτερη ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η ατέλεια των λέξεων και η σχετικότητα του χρόνου δεν μειώνουν την αξία τους, αντιθέτως, προσδίδουν μια μοναδική ομορφιά στην αέναη αναζήτηση του νοήματος.

Μιχάλης Γρηγορίου