Η Σιωπηλή Διάβρωση της Αξιοπρέπειας. Πώς τα Μικρά Γίνονται Μεγάλα

Η αξιοπρέπεια και η αξιοπιστία δεν χάνονται συνήθως από ένα μεγάλο ή εντυπωσιακό γεγονός, συχνά διαβρώνονται αθόρυβα, από φαινομενικά μικρές και ασήμαντες πράξεις. Ένα μικρό ψέμα, μια παροδική αδιαφορία, μια μικρή ασυνέπεια ή μια στιγμιαία υποχώρηση σε κάτι που ξέρουμε ότι δεν συνάδει με τις αξίες μας. Αυτές οι λεπτές αποκλίσεις λειτουργούν σαν ρωγμές σε ένα ηθικό οικοδόμημα που, αν δεν επιδιορθωθεί εγκαίρως, μπορεί να εξελιχθεί σε κατάρρευση.

Ο Αριστοτέλης τόνιζε ότι η αρετή «ἐξ ἔθους περιγίνεται», δηλαδή προκύπτει από τη συνήθεια. Δεν είναι κάτι που εμφανίζεται ξαφνικά, είναι αποτέλεσμα πολλών μικρών πράξεων. Αντιστοίχως, η απώλεια της αρετής και κατά συνέπεια της αξιοπρέπειας, είναι αποτέλεσμα πολλών μικρών εκτροπών. Όταν κάποιος επαναλαμβάνει μικρές πράξεις που αντίκεινται στις αξίες του, δημιουργεί ένα νέο είδος συνήθειας, που γίνεται ολοένα και πιο εύκολο να επαναληφθεί.

Ο Σωκράτης υπογράμμιζε ότι «το γαρ αδικείν κακόν και αισχρόν τῷ δρῶντι». Ακόμη και μια μικρή αδικία μάς βλάπτει, όχι μόνο επειδή τραυματίζει τη σχέση μας με τους άλλους, αλλά κυρίως επειδή διαβρώνει την εσωτερική μας συνοχή. Το άτομο που χάνει την εσωτερική του συνοχή αρχίζει να αμφισβητεί τον ίδιο του τον λόγο, γεγονός που σταδιακά υπονομεύει την αξιοπιστία του.

Στη σύγχρονη εποχή, ο Αλμπέρ Καμύ επισημαίνει ότι «η αλήθεια είναι σαν τον ήλιο, μπορεί να κρυφτεί για λίγο, αλλά δεν εξαφανίζεται». Όταν αποκλίνουμε από τις αξίες μας, ακόμη και με μια μικρή αστοχία, η αλήθεια αργά ή γρήγορα επανεμφανίζεται, είτε μέσω των άλλων, είτε μέσα μας. Η απογοήτευση που νιώθουμε όταν συνειδητοποιούμε ότι δεν σταθήκαμε στο ύψος των αρχών μας μπορεί να είναι βαθύτερη από οποιαδήποτε εξωτερική κριτική.

Ο Φρίντριχ Νίτσε προειδοποιεί ότι «όποιος λέει ψέματα για κάτι μικρό, είναι ικανός να λέει ψέματα και για κάτι μεγάλο». Δεν είναι το μέγεθος της πράξης που καθορίζει τη βαρύτητά της, αλλά η κατεύθυνση που δίνει στον χαρακτήρα μας. Όταν επιτρέπουμε στον εαυτό μας μικρές παραχωρήσεις στην ακεραιότητα, δημιουργούμε μια δυναμική που μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερες και σοβαρότερες εκπτώσεις.

Σε κοινωνικό επίπεδο, η αξιοπιστία χτίζεται με δυσκολία αλλά μπορεί να χαθεί με μια μικρή πράξη που διαψεύδει όσα λέγαμε ή όσα δείχναμε μέχρι χθες. Η κοινωνική εμπιστοσύνη είναι εύθραυστη. Όπως σημείωνε ο Κομφούκιος, «ο άνθρωπος που δε δίνει σημασία στα μικρά θα χάσει το μεγάλο». Όταν οι άλλοι αντιληφθούν ασυνέπεια ή επιπολαιότητα σε μικρά ζητήματα, αρχίζουν να αμφιβάλλουν για τη σταθερότητά μας στα μεγαλύτερα.

Εν τέλει, η αξιοπρέπεια και η αξιοπιστία είναι αποτέλεσμα καθημερινής καλλιέργειας. Δεν απειλούνται τόσο από εξωτερικούς εχθρούς, όσο από τις ήσυχες υποχωρήσεις που κάνουμε απέναντι στον ίδιο μας τον εαυτό. Η λύση βρίσκεται στην επαγρύπνηση, στη συνειδητή φροντίδα των μικρών πράξεων, των λεπτομερειών που συνθέτουν το ήθος μας. Γιατί, όπως έλεγε ο Πλάτων, «η αρχή είναι το παν, από μια μικρή αρχή γεννιέται ένα μεγάλο έργο». Το ίδιο ισχύει και για την ηθική μας διάβρωση, ξεκινά μικρά, αλλά μπορεί να γίνει μεγάλη, αν δεν επιλέξουμε την αντίστροφη πορεία.

Μιχάλης Γρηγορίου