Γιατί Αγνοούμε το Κύμα μέχρι να μας Πνίξει

Υπάρχει κάτι βαθιά ανθρώπινο στην τάση μας να βλέπουμε τα σημάδια και, παρ’ όλα αυτά, να επιλέγουμε να μην τα δούμε. Σαν να στεκόμαστε μπροστά σε μια ρωγμή στον τοίχο και να πείθουμε τον εαυτό μας πως είναι απλώς μια σκιά του φωτός. Κι όμως, οι ρωγμές δεν είναι ποτέ ουδέτερες, προαναγγέλλουν πάντα κάτι που έρχεται.

Η εθελοτυφλία δεν είναι απλή άγνοια. Είναι μια ενεργητική πράξη άρνησης. Όπως έγραφε ο Σαρτρ, «ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος», κι αυτή η ελευθερία περιλαμβάνει και την ευθύνη να βλέπει. Όταν, λοιπόν, επιλέγουμε να μην αναγνωρίσουμε τα προειδοποιητικά σημάδια σε έναν άνθρωπο, δεν το κάνουμε επειδή δεν μπορούμε, αλλά επειδή δεν αντέχουμε τις συνέπειες της αναγνώρισης.

Συχνά, η ελπίδα λειτουργεί ως παρηγορητικό ψέμα. Πιστεύουμε ότι ο άλλος «θα αλλάξει», γιατί η αποδοχή του αντίθετου θα μας υποχρέωνε να αλλάξουμε εμείς, να απομακρυνθούμε, να συγκρουστούμε, να θρηνήσουμε μια προσδοκία. Ο Νίτσε προειδοποιούσε ότι «οι πεποιθήσεις είναι πιο επικίνδυνοι εχθροί της αλήθειας από τα ψέματα». Η πίστη στην αλλαγή του άλλου, όταν δεν στηρίζεται σε πράξεις αλλά σε επιθυμίες, γίνεται μια τέτοια επικίνδυνη πεποίθηση.

Υπάρχει επίσης ο φόβος της μοναξιάς. Προτιμούμε ένα γνώριμο κακό από ένα άγνωστο κενό. Έτσι, ερμηνεύουμε τα σημάδια ως εξαιρέσεις, ως «κακές στιγμές», ως προσωρινές παρεκκλίσεις. Ο Φρόυντ μιλούσε για τους μηχανισμούς άμυνας του ψυχισμού, η άρνηση είναι από τους ισχυρότερους. Μας προστατεύει πρόσκαιρα από τον πόνο, αλλά μακροπρόθεσμα τον διογκώνει.

Κάθε σημάδι που αγνοείται δεν εξαφανίζεται. Συσσωρεύεται. Μικρές ενδείξεις ασυνέπειας, βίας, αδιαφορίας ή χειριστικότητας ενώνονται αθόρυβα, μέχρι να σχηματίσουν ένα τσουνάμι που δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας. Τότε, η πραγματικότητα επιβάλλεται βίαια, και η ερώτηση δεν είναι πια «γιατί δεν άλλαξε;» αλλά «γιατί δεν είδα;».

Ο Καμύ έγραφε πως «το να ονομάζεις τα πράγματα λανθασμένα, προσθέτει στη δυστυχία του κόσμου». Όταν αρνούμαστε να ονομάσουμε σωστά τα σημάδια, συμβάλλουμε κι εμείς στη διαιώνιση της δυστυχίας, πρώτα τη δική μας και έπειτα των άλλων. Η εθελοτυφλία δεν είναι αθώα, είναι μια σιωπηλή συνενοχή με αυτό που φοβόμαστε να αντιμετωπίσουμε.

Ίσως, τελικά, το πιο δύσκολο μάθημα είναι ότι οι άνθρωποι αλλάζουν μόνο όταν το θέλουν και όταν εργάζονται συνειδητά προς αυτή την κατεύθυνση. Όχι επειδή κάποιος άλλος το ελπίζει. Η σοφία δεν βρίσκεται στο να προβλέπουμε το τσουνάμι, αλλά στο να σεβόμαστε το κύμα όταν είναι ακόμη μικρό και μας προειδοποιεί.

Γιατί τα σημάδια σπάνια μας προδίδουν. Εμείς είναι που, κοιτώντας τα κατάματα, επιλέγουμε να γυρίσουμε αλλού το βλέμμα.

Μιχάλης Γρηγορίου