Η Ευθύνη της Ανοχής. Όταν η Παράλειψη Μετατρέπεται σε Συνενοχή

Υπάρχουν στιγμές στη ζωή όπου ένα γεγονός, δυσάρεστο και αναπόφευκτο, λειτουργεί σαν ρήγμα στον εσωτερικό μας κόσμο. Από αυτό το ρήγμα εισβάλλει το φως της συνειδητοποίησης, αλλά και το βάρος της ευθύνης. Τότε αντιλαμβανόμαστε ότι δεν βρεθήκαμε απλώς θύματα των περιστάσεων, υπήρξαμε και οι σιωπηλοί τους διαχειριστές. Επιτρέψαμε σε κάτι νοσηρό να σέρνεται στον χρόνο, ενώ είχαμε τη δύναμη, ή τουλάχιστον τη δυνατότητα, να το συντρίψουμε και να το τελειώσουμε.

Η πιο οδυνηρή μορφή ευθύνης δεν είναι εκείνη της πράξης, αλλά της παράλειψης. Δεν αφορά όσα κάναμε, αλλά όσα δεν τολμήσαμε να κάνουμε ενώ βλέπαμε καθαρά. Ο Αριστοτέλης, στα Ηθικά Νικομάχεια, σημειώνει ότι «ἑκούσιον μὲν οὖν ἐστὶν ὃ ἐν αὐτῷ τῷ πράττοντι ἡ ἀρχή». Η αρχή της πράξης, αλλά και της μη πράξης, βρίσκεται μέσα μας. Όταν επιλέγουμε να μην επέμβουμε, να μην αντιδράσουμε, αυτή η επιλογή δεν παύει να είναι επιλογή.

Συχνά ντύνουμε την αδράνειά μας με δικαιολογίες:

φόβος,

κούραση,

ελπίδα ότι «θα λυθεί από μόνο του»,

ή ακόμη μια ψευδής καλοσύνη που συγχέεται με την ανοχή.

Όμως, όπως προειδοποιεί ο Χάνα Άρεντ, το κακό δεν εμφανίζεται πάντα με τη μορφή του τέρατος, συχνά είναι «ρηχό», καθημερινό, αποτέλεσμα αδράνειας και μη σκέψης. Η «κοινοτοπία του κακού» δεν γεννιέται μόνο από κακές προθέσεις, αλλά και από την απουσία αποφασιστικής ηθικής στάσης.

Η συνειδητοποίηση της προσωπικής μας αδυναμίας είναι ένα δεύτερο, εξίσου επώδυνο στάδιο. Δεν αρκεί να δούμε τι συνέβαινε, βλέπουμε πια καθαρά και τον εαυτό μας:

την αναβλητικότητά του,

την εσωτερική του σύγκρουση,

τον φόβο της ρήξης.

Ο Σαίρεν Κίρκεγκωρ έγραφε ότι «η αγωνία είναι η ζάλη της ελευθερίας». Μπροστά στην ελευθερία της πράξης, ζαλιστήκαμε και επιλέξαμε την ακινησία. Όμως αυτή η ακινησία δεν ήταν ουδέτερη, επέτρεψε στο νοσηρό να ριζώσει.

Υπάρχει εδώ μια λεπτή αλλά κρίσιμη διάκριση, άλλο η αδυναμία και άλλο η αθωότητα. Η αναγνώριση της αδυναμίας μας δεν μας απαλλάσσει από την ευθύνη, αντιθέτως, την καθιστά βαθύτερη. Ο Νίτσε σημειώνει πως «όποιος πολεμά τέρατα, ας προσέξει να μη γίνει ο ίδιος τέρας, και αν κοιτάξεις για πολλή ώρα μέσα στην άβυσσο, η άβυσσος θα κοιτάξει μέσα σου». Η παρατεταμένη ανοχή στο νοσηρό δεν μας αφήνει αλώβητους, αλλοιώνει σιωπηλά τα όριά μας, μέχρι που η συνενοχή μοιάζει σχεδόν φυσική.

Κι όμως, αυτή η οδυνηρή επίγνωση δεν είναι το τέλος, είναι η αρχή. Η ανάληψη της ευθύνης, χωρίς υπεκφυγές και αυτοοίκτο, είναι πράξη ηθικής ωριμότητας. Ο Καμύ έλεγε ότι «η αληθινή γενναιότητα βρίσκεται στο να βλέπεις τον κόσμο όπως είναι και να τον αγαπάς παρ’ όλα αυτά». Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε, και να αναλαμβάνεις το μερίδιο της ευθύνης σου μέσα σε αυτόν.

Η συντριβή του νοσηρού, έστω και καθυστερημένα, ξεκινά από την ειλικρινή ομολογία:

το είδα,

μπορούσα,

δεν το έκανα.

Από εκεί και πέρα, η ευθύνη μετατρέπεται σε γνώση και η γνώση σε εγρήγορση. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε τη στιγμή που σωπάσαμε, αλλά μπορούμε να αρνηθούμε την επανάληψή της.

Τελικά, η πιο βαθιά φιλοσοφική στάση δεν είναι η αλάνθαστη πράξη, αλλά η θαρραλέα αυτογνωσία. Εκείνη που δεν φοβάται να σταθεί απέναντι στον εαυτό της και να πει, εδώ απέτυχα, άρα εδώ οφείλω να αλλάξω. Σε αυτή τη σιωπηλή, εσωτερική απόφαση, αρχίζει πραγματικά το τέλος κάθε νοσηρού που κάποτε αφήσαμε να σέρνεται.

Μιχάλης Γρηγορίου