Όταν η Εξήγηση είναι Χάρισμα και η Σιωπή Αρετή

Υπάρχουν ερωτήματα που δεν ζητούν απλώς λόγια, ζητούν μέτρο. Και υπάρχουν άνθρωποι που, χωρίς να το δηλώνουν, διεκδικούν διαφορετικά είδη απάντησης. Όχι από αξίωση εξουσίας, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο στέκονται απέναντι στην αλήθεια, στον χρόνο και στον άλλον. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο τι απαντάμε, αλλά σε ποιον και πόσο.

Ποιος αξίζει μια εξήγηση;

Η εξήγηση είναι πράξη γενναιοδωρίας. Προϋποθέτει ότι ο άλλος θέλει να κατανοήσει και ότι εμείς είμαστε διατεθειμένοι να αφιερώσουμε χρόνο, να αποσαφηνίσουμε, να σταθούμε υπομονετικά απέναντι στην πολυπλοκότητα. Ο Αριστοτέλης έγραφε στα Ηθικά Νικομάχεια ότι η φρόνηση αφορά «το πώς και το πότε» της πράξης. Δεν εξηγούμε τα πάντα σε όλους, όχι από έλλειψη αλήθειας, αλλά από σεβασμό στη συνθήκη της σχέσης.

Αξίζει εξήγηση εκείνος που ρωτά καλόπιστα, που δέχεται ότι η αλήθεια μπορεί να είναι σύνθετη, και που είναι έτοιμος να αλλάξει, έστω λίγο. Όπως σημείωνε ο Σωκράτης (μέσα από τον Πλάτωνα), η φιλοσοφία αρχίζει με την ομολογία της άγνοιας. Χωρίς αυτήν, η εξήγηση γίνεται μονόλογος.

Ποιος αξίζει μια απλή απάντηση;

Η απλή απάντηση δεν είναι κατώτερη, είναι ακριβής. Είναι το «ναι» ή το «όχι» που προστατεύει και τις δύο πλευρές από περιττή φθορά. Ο Βιτγκενστάιν έγραψε: «Για ό,τι δεν μπορεί να μιλά κανείς, γι’ αυτό πρέπει να σωπαίνει». Η απλότητα εδώ είναι μορφή σοφίας, αναγνωρίζει τα όρια του διαλόγου.

Απλή απάντηση αξίζει εκείνος που δεν αναζητά βάθος, αλλά σαφήνεια, που θέλει προσανατολισμό, όχι ανάλυση. Σε τέτοιες στιγμές, η περίσσεια λόγου είναι μορφή ασέβειας. Η αλήθεια δεν χρειάζεται πάντα επιχειρήματα, μερικές φορές χρειάζεται μόνο καθαρότητα.

Ποιος αξίζει απολύτως τίποτα;

Η σιωπή είναι κι αυτή απάντηση. Και συχνά, η πιο δίκαιη. Ο Επίκτητος προειδοποιούσε να μη σπαταλάμε την ενέργειά μας σε όσα δεν εξαρτώνται από εμάς. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν ζητούν απάντηση, αλλά επιβεβαίωση, όχι διάλογο, αλλά θόρυβο. Σε αυτούς, κάθε λέξη γίνεται καύσιμο.

Απολύτως τίποτα αξίζει εκείνος που προσέρχεται με πρόθεση να ακυρώσει, να χλευάσει ή να χειραγωγήσει. Όχι ως τιμωρία, αλλά ως πράξη αυτοσεβασμού. Η σιωπή εδώ δεν είναι αδυναμία, είναι όριο. Όπως έγραψε η Χάννα Άρεντ, η σκέψη απαιτεί χώρο και ο χώρος αυτός καταστρέφεται όταν όλα μετατρέπονται σε αντιπαράθεση.

Στο τέλος, η οικονομία της απάντησης είναι ηθική άσκηση. Μαθαίνουμε να ξεχωρίζουμε πότε ο λόγος φωτίζει και πότε καίει. Να διακρίνουμε πότε η εξήγηση θεραπεύει, πότε η απλότητα καθοδηγεί και πότε η σιωπή προστατεύει. Δεν χρωστάμε τα πάντα σε όλους. Χρωστάμε, όμως, ειλικρίνεια στον εαυτό μας και αυτή αρχίζει με τη σωστή επιλογή της απάντησης.

Μιχάλης Γρηγορίου