Ο Καθρέφτης του Χρόνου. Το Πρόσωπο ως Άθροισμα Επιλογών

Όταν στεκόμαστε μπροστά σε έναν καθρέφτη, νομίζουμε ότι αντικρίζουμε τον εαυτό μας όπως είναι τώρα. Κι όμως, αυτό που μας επιστρέφει το γυαλί δεν ανήκει αποκλειστικά στη στιγμή. Είναι ένα αποτύπωμα διάρκειας, ένα ίχνος χρόνου. Το πρόσωπο που βλέπουμε είναι το αποτέλεσμα των αποφάσεων που πήραμε, ή δεν πήραμε, τα τελευταία δέκα χρόνια. Ο καθρέφτης δεν είναι ουδέτερος, είναι ιστορικός.

Το σώμα μας, η στάση μας, το βλέμμα, ακόμα και οι ρυτίδες, φέρουν μνήμη. Όχι μόνο βιολογική, αλλά ηθική και υπαρξιακή. «Είμαστε αυτό που επανειλημμένα κάνουμε», γράφει ο Αριστοτέλης, «η αρετή, λοιπόν, δεν είναι πράξη, αλλά συνήθεια». Αν η συνήθεια είναι χρόνος που επαναλαμβάνεται, τότε το πρόσωπό μας είναι η γεωμετρία αυτής της επανάληψης. Οι επιλογές μας, η εργασία που δεχτήκαμε, οι σχέσεις που καλλιεργήσαμε ή εγκαταλείψαμε, οι φόβοι που ανεχτήκαμε, σχημάτισαν αθόρυβα την όψη μας.

Ο χρόνος δεν περνά απλώς από πάνω μας, περνά μέσα μας. Ο Μπερξόν μίλησε για τη «διάρκεια» (durée) ως εσωτερικό χρόνο, ποιοτικό και συνεχές. Ο καθρέφτης, λοιπόν, δεν δείχνει μια στατική εικόνα, αλλά τη συμπύκνωση αυτής της διάρκειας. Το τώρα είναι ένα παχύ στρώμα παρελθόντος. Κάθε απόφαση άφησε ένα ίχνος, μια ένταση στους ώμους, μια σκληρότητα στο σαγόνι, μια κόπωση στο βλέμμα ή, αντίθετα, μια πραότητα που κερδήθηκε δύσκολα.

Ο Σαρτρ έγραψε ότι «ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος». Αυτή η ελευθερία δεν είναι ελαφριά, βαραίνει. Κάθε επιλογή, ακριβώς επειδή είναι ελεύθερη, μας δεσμεύει εκ των υστέρων. Το πρόσωπο στον καθρέφτη είναι η ευθύνη μας που πήρε μορφή. Δεν είναι τιμωρία, αλλά απόδειξη. Απόδειξη ότι ζήσαμε όχι απλώς ως βιολογικά όντα, αλλά ως φορείς απόφασης.

Υπάρχει, βέβαια, και το βάρος της απουσίας. Όχι μόνο ό,τι κάναμε, αλλά κι ό,τι αναβάλαμε, χαράχτηκε επάνω μας. Ο Κίρκεγκωρ μίλησε για την αγωνία ως «τη ζάλη της ελευθερίας».

Πόσες φορές δεν επιλέξαμε την ασφάλεια αντί της αλήθειας;

Πόσες φορές δεν αποφύγαμε το άλμα;

Η αγωνία αυτή, όταν γίνεται μόνιμη, αποκτά φυσιογνωμία. Ο καθρέφτης θυμάται τις αναβολές μας.

Κι όμως, μέσα σε αυτή την αυστηρότητα, υπάρχει χώρος για επιείκεια. Ο Μονταίν έγραφε: «Δεν ζωγραφίζω το είναι, ζωγραφίζω το πέρασμα». Αν το πρόσωπό μας είναι πέρασμα, τότε δεν είναι τελεσίδικο. Ο καθρέφτης δείχνει το αποτέλεσμα των τελευταίων δέκα ετών, όχι την καταδίκη των επόμενων δέκα. Η φιλοσοφία δεν είναι μοιρολατρία, είναι πρόσκληση σε εγρήγορση.

Ο Νίτσε μας προκαλεί να αγαπήσουμε τη μοίρα μας (amor fati). Όχι επειδή όλα ήταν σωστά, αλλά επειδή όλα ήταν δικά μας. Το πρόσωπο στον καθρέφτη ζητά συμφιλίωση, όχι εξωραϊσμό. Να το δούμε χωρίς ψευδαισθήσεις και χωρίς σκληρότητα. Να αναγνωρίσουμε ότι η κούραση μπορεί να είναι σημάδι προσπάθειας και οι γραμμές γύρω από τα μάτια, ίχνη χαράς ή πένθους που βιώθηκαν αληθινά.

Στην τελική, ο καθρέφτης είναι ένας ηθικός δάσκαλος. Μας υπενθυμίζει ότι ο χρόνος δεν είναι αφηρημένος και ότι οι αποφάσεις δεν εξαφανίζονται. Γίνονται σάρκα. Αν, όπως έλεγε ο Ηράκλειτος, «τα πάντα ρει», τότε το πρόσωπό μας είναι ο χάρτης αυτής της ροής. Και αν θέλουμε να αλλάξει αυτό που θα δούμε σε δέκα χρόνια, δεν χρειάζεται να σπάσουμε τον καθρέφτη. Χρειάζεται να αλλάξουμε τις αποφάσεις που, από σήμερα, θα αρχίσουν σιωπηλά να τον σχεδιάζουν.

Μιχάλης Γρηγορίου