Η Ελπίδα ως Στάση Ζωής
Ο Έριχ Φρομ, με τη χαρακτηριστική του οξυδέρκεια, μας προσφέρει έναν ορισμό της ελπίδας που απομακρύνεται ριζικά από την παθητική αναμονή και την ευχολογία. «Να ελπίζεις σημαίνει να είσαι έτοιμος, ανά πάσα στιγμή, για αυτό που ακόμη δεν έχει γεννηθεί». Σε αυτή τη φράση κρύβεται ολόκληρη μια φιλοσοφία της ύπαρξης, μια πρόσκληση να κατανοήσουμε την ελπίδα όχι ως απλή αισιοδοξία, αλλά ως ενεργητική στάση απέναντι στο μέλλον, ως ετοιμότητα του όντος να υποδεχθεί το καινούργιο.
Η σύγχρονη κοινωνία συχνά συγχέει την ελπίδα με την επιφανειακή αισιοδοξία, με μια αόριστη πίστη ότι «όλα θα πάνε καλά». Ο Φρομ, όμως, μας καλεί να διακρίνουμε, η αληθινή ελπίδα δεν είναι βεβαιότητα για ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα, αλλά ετοιμότητα να αντιμετωπίσουμε το άγνωστο. Όπως έγραφε ο Γκάμπριελ Μαρσέλ, ο γάλλος φιλόσοφος της ελπίδας, «η ελπίδα είναι η διαθεσιμότητα ενός πνεύματος που έχει εισέλθει αρκετά βαθιά σε μια εμπειρία κοινωνίας ώστε να είναι σε θέση να επιτελέσει την πράξη της μεταμόρφωσης».
Αυτή η «ετοιμότητα» που περιγράφει ο Φρομ απαιτεί κάτι ριζικά διαφορετικό από την παθητική αναμονή. Προϋποθέτει μια ενεργητική στάση παρουσίας στον κόσμο, μια διαρκή εγρήγορση του πνεύματος. Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ θα μιλούσε για μια «αυθεντική προσδοκία», όπου το Dasein παραμένει ανοιχτό στις δυνατότητες της ύπαρξης, χωρίς να καταφεύγει στην παρηγορητική ασφάλεια των προκατασκευασμένων απαντήσεων.
Η έννοια του «αγέννητου» στη σκέψη του Φρομ είναι βαθιά φορτισμένη φιλοσοφικά. Δεν αναφέρεται απλώς σε κάτι που δεν έχει ακόμη συμβεί, αλλά σε αυτό που βρίσκεται σε κατάσταση δυναμικότητας, αυτό που φέρει μέσα του το σπέρμα της γένεσης. Ο Αριστοτέλης διέκρινε μεταξύ της δύναμης και της ενέργειας, της δυνητικότητας και της πραγματικότητας. Το αγέννητο είναι η καθαρή δύναμη, η απεριόριστη δυνατότητα που δεν έχει ακόμη πάρει μορφή.
Να ελπίζουμε, λοιπόν, σημαίνει να διατηρούμε ανοιχτό τον χώρο για αυτή τη δυνατότητα. Ο Ερνστ Μπλοχ, στο μνημειώδες έργο του «Η Αρχή Ελπίδα», μιλά για το «ακόμη-μη-όν», για εκείνο που βρίσκεται στο όριο μεταξύ του μηδενός και της πραγματικότητας, περιμένοντας την πραγμάτωσή του. Η ελπίδα είναι η δύναμη που κρατά ζωντανή αυτή την αναμονή, που μας εμποδίζει να κλείσουμε πρόωρα τους ορίζοντες του δυνατού.
Η «ετοιμότητα» που περιγράφει ο Φρομ δεν είναι μια παθητική κατάσταση, αλλά μια ενεργητική πράξη. Απαιτεί θάρρος, επειδή το αγέννητο είναι εξ ορισμού άγνωστο και επομένως φέρει μέσα του το στοιχείο της αβεβαιότητας. Ο Σέρεν Κίρκεγκααρντ, ο φιλόσοφος του υπαρξιακού άγχους και της πίστης, μας υπενθυμίζει ότι η αληθινή ελπίδα συνυπάρχει πάντα με την αγωνία της αβεβαιότητας. «Το άγχος είναι η ζάλη της ελευθερίας», έγραφε, και αυτή η ζάλη είναι αναπόφευκτη όταν στεκόμαστε στο κατώφλι του αγέννητου.
Αλλά η ετοιμότητα είναι επίσης μια μορφή πίστης στη ζωή. Ο Φρομ, επηρεασμένος από την εβραϊκή του παράδοση, κατανοούσε την ελπίδα ως μια θεμελιώδη εμπιστοσύνη στη δημιουργική δύναμη της ύπαρξης. Όπως έγραφε ο Μάρτιν Μπούμπερ, «ο άνθρωπος γίνεται ένα Εγώ μέσω ενός Εσύ». Η ελπίδα είναι η ανοιχτότητα σε αυτή τη σχέση, η προθυμία να αφήσουμε το Άλλο, το Καινούργιο, το Αγέννητο να μας αγγίξει και να μας μεταμορφώσει.
Ζούμε σε μια εποχή που η ελπίδα φαντάζει συχνά ως αφέλεια. Οι οικολογικές κρίσεις, οι πολιτικές αναταραχές, η τεχνολογική αλλοτρίωση, όλα αυτά δημιουργούν ένα κλίμα απελπισίας που κάνει την ελπίδα να φαίνεται παράλογη. Ο Άλμπερ Καμύ, αντιμετωπίζοντας το άτοπο της ανθρώπινης κατάστασης, μας υπενθυμίζει ότι «πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο». Η ελπίδα, από αυτή την οπτική, δεν είναι άρνηση του τραγικού, αλλά επιμονή στο νόημα παρά το τραγικό.
Ο Φρομ μας καλεί να διακρίνουμε μεταξύ της ελπίδας και της ψευδαίσθησης. Η ψευδαίσθηση είναι η άρνηση της πραγματικότητας, η φυγή σε ένα φανταστικό μέλλον που μας γλιτώνει από την ευθύνη του παρόντος. Η αληθινή ελπίδα, αντίθετα, είναι βαθιά ριζωμένη στο τώρα. Όπως έγραφε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, «μόνο χάριν εκείνων που δεν έχουν ελπίδα μας δίνεται η ελπίδα». Η ελπίδα δεν είναι προνόμιο των ευνοημένων, αλλά η τελευταία πράξη αντίστασης απέναντι στην απελπισία.
Η ελπίδα, κατά τον Φρομ, δεν είναι μια αφηρημένη έννοια αλλά μια καθημερινή πρακτική. Η ετοιμότητα για το αγέννητο απαιτεί συγκεκριμένες στάσεις, την ικανότητα να ακούμε, να παρατηρούμε, να αμφισβητούμε τις βεβαιότητές μας. Απαιτεί αυτό που ο Έρικ Φρομ αποκαλούσε «παραγωγικό προσανατολισμό», μια στάση που βλέπει τον εαυτό και τον κόσμο ως πηγές δημιουργικής δυναμικότητας.
Ο Πάουλο Φρέιρε, ο βραζιλιάνος παιδαγωγός της ελευθερίας, μιλούσε για μια «παιδαγωγική της ελπίδας» που συνδέεται άρρηκτα με την πράξη. «Η ελπίδα δεν είναι να σταθούμε με σταυρωμένα χέρια και να περιμένουμε», έγραφε. «Κινούμαι γεμάτος ελπίδα στο μέτρο που αναζητώ, χωρίς να λυγίζω, για να επιτύχω το στόχο μου». Αυτή η δραστήρια ελπίδα είναι η ίδια που περιγράφει ο Φρομ, όχι αναμονή, αλλά ετοιμότητα που μετουσιώνεται σε δράση.
Στο βάθος, η φράση του Φρομ είναι μια πρόσκληση να δούμε την ύπαρξη όχι ως κάτι κλειστό και προκαθορισμένο, αλλά ως μια διαρκή γέννηση. Το αγέννητο δεν είναι κάτι που βρίσκεται μόνο στο μέλλον, αλλά κάτι που πάλλεται μέσα στο παρόν, περιμένοντας την κατάλληλη στιγμή για να εκδηλωθεί. Η Χάνα Άρεντ μιλούσε για την «ικανότητα να ξεκινάμε κάτι καινούργιο», για τη natality ως τη θεμελιώδη ανθρώπινη ικανότητα. Κάθε στιγμή φέρει μέσα της τη δυνατότητα μιας νέας αρχής.
Να ελπίζουμε, λοιπόν, είναι να διατηρούμε ανοιχτό αυτό το χώρο της γέννησης. Είναι να αντιστεκόμαστε στον πειρασμό της κυνικής βεβαιότητας, που ξέρει εκ των προτέρων ότι τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει. Είναι να αρνούμαστε να κλείσουμε την πόρτα στο καινούργιο, ακόμη και όταν το βάρος του παλιού μας πνίγει. Όπως έγραφε ο Βάτσλαβ Χάβελ, «η ελπίδα δεν είναι η πεποίθηση ότι κάτι θα πάει καλά, αλλά η βεβαιότητα ότι κάτι έχει νόημα, ανεξάρτητα από το πώς θα καταλήξει».
Η ελπίδα του Φρομ είναι, τελικά, μια πράξη πίστης στην ίδια τη ζωή, στη δημιουργική της δύναμη, στην ικανότητά της να γεννά το νέο. Είναι η αναγνώριση ότι, παρά όλα, το αγέννητο φέρει μέσα του την υπόσχεση της μεταμόρφωσης. Και είναι η προθυμία να στεκόμαστε στο κατώφλι αυτής της υπόσχεσης, έτοιμοι, ανά πάσα στιγμή, να την υποδεχθούμε.
Μιχάλης Γρηγορίου
