Η Απλότητα ως Οδός προς την Αυτογνωσία

Η επιλογή να ζούμε με απλότητα δεν είναι μια αισθητική προτίμηση ούτε μια ηθική επίδειξη εγκράτειας, είναι μια υπαρξιακή στάση.

Σε έναν κόσμο που επιταχύνει αδιάκοπα, η απλότητα λειτουργεί ως επιβράδυνση του βλέμματος. Δεν αφαιρεί απλώς το περιττό, αποκαλύπτει. Όταν ο θόρυβος μειώνεται, οι εσωτερικές μας προτιμήσεις παύουν να συγχέονται με τις επιθυμίες που μας έχουν εμφυτευθεί. Τότε το σημαντικό γίνεται ορατό, και η επαφή με το κέντρο, με αυτό που είμαστε, ενισχύεται.

Η αυτογνωσία δεν γεννιέται μέσα στην πληθώρα, αλλά στη διάκριση. Ο Σωκράτης, με την επιμονή του στο «γνῶθι σαυτόν», δεν πρότεινε συσσώρευση γνώσεων, αλλά απογύμνωση από ψευδαισθήσεις. Η απλότητα, υπό αυτή την έννοια, είναι μια μέθοδος ελέγχου του εαυτού. Τί χρειάζομαι πραγματικά; Τί με υπηρετεί και τι με αποσπά; Η μείωση των περιφερειακών δεν είναι στέρηση, αλλά καθαρισμός του πεδίου ώστε να φανεί το ουσιώδες.

Ο Επίκουρος το διατύπωσε με νηφαλιότητα: «Αν θέλεις να πλουτίσεις τον άνθρωπο, μη του προσθέτεις επιθυμίες, αφαίρεσέ του τες». Η απλότητα, για τον Επίκουρο, δεν ήταν ασκητισμός, αλλά σοφία της χαράς. Η ζωή γίνεται πληρέστερη όταν οι επιθυμίες γίνονται διαχειρίσιμες και οι ανάγκες κατανοητές. Η αυτογνωσία εδώ είναι πρακτική, μαθαίνω να αναγνωρίζω τι με θρέφει και τι με εξαντλεί.

Στη νεότερη εποχή, ο Χένρι Ντέιβιντ Θόρω, αποσυρόμενος στη λίμνη Γουόλντεν, έγραψε: «Πήγα στο δάσος γιατί ήθελα να ζήσω συνειδητά, να αντιμετωπίσω μόνο τα ουσιώδη γεγονότα της ζωής». Η απλότητα δεν ήταν φυγή, αλλά συγκέντρωση. Ζώντας με λιγότερα, ο Θόρω κέρδισε περισσότερη διαύγεια, ο χρόνος επιμηκύνθηκε, η προσοχή βάθυνε, και η εμπειρία απέκτησε πυκνότητα. Όταν η ζωή δεν κατακερματίζεται σε αμέτρητα ερεθίσματα, η συνείδηση παύει να σπαταλάται.

Η φιλοσοφία της απλότητας δεν αγνοεί τον κόσμο, τον αντιμετωπίζει χωρίς μεσολαβήσεις. Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ μίλησε για την «καθημερινότητα» που μας παρασύρει στο απρόσωπο «κανείς» (das Man). Μέσα σε αυτή την ομοιομορφία, χάνεται η αυθεντική σχέση με το είναι. Η απλότητα λειτουργεί ως αντίσταση, περιορίζοντας τα έτοιμα σχήματα και τις επιβεβλημένες ρουτίνες, ανοίγει χώρο για μια πιο αυθεντική κατανόηση του εαυτού. Δεν πρόκειται για απόσυρση από τον κόσμο, αλλά για επιστροφή σε αυτόν με καθαρότερη ματιά.

Η Σιμόν Βέιλ έδωσε μια βαθιά πνευματική διάσταση στην απλότητα, συνδέοντάς την με την προσοχή. «Η προσοχή, καθαρή και ανόθευτη, είναι προσευχή», έγραψε. Η απλότητα καθιστά την προσοχή δυνατή. Όταν η ζωή δεν είναι κορεσμένη από αντικείμενα, πληροφορίες και υποχρεώσεις, μπορούμε να σταθούμε πραγματικά απέναντι σε αυτό που συμβαίνει, μέσα μας και γύρω μας. Η αυτογνωσία δεν είναι τότε μια εσωστρεφής αναδίπλωση, αλλά μια μορφή εγρήγορσης.

Στη σύγχρονη συνθήκη, η απλότητα συχνά παρεξηγείται ως έλλειψη φιλοδοξίας. Κι όμως, απαιτεί θάρρος. Να επιλέγεις λιγότερα σημαίνει να αναλαμβάνεις την ευθύνη των επιλογών σου. Σημαίνει να μην κρύβεσαι πίσω από την υπερπληθώρα, αλλά να στέκεσαι απέναντι στο ερώτημα του νοήματος. Όταν λιγοστεύουν τα περιφερειακά, δεν μένει κενό, μένει χώρος. Και σε αυτόν τον χώρο, το κέντρο γίνεται προσβάσιμο.

Η απλότητα, τελικά, δεν είναι ένας τελικός προορισμός, αλλά μια συνεχής πράξη διάκρισης. Κάθε μέρα καλούμαστε να ξεχωρίσουμε το ουσιώδες από το επιφανειακό, το αναγκαίο από το επιθυμητό, το δικό μας από το επιβεβλημένο. Σε αυτή τη διαδικασία, η αυτογνωσία δεν εμφανίζεται ως αφηρημένη ιδέα, αλλά ως βιωμένη εμπειρία. Ζώντας πιο απλά, δεν μικραίνουμε τη ζωή, τη συγκεντρώνουμε. Και μέσα σε αυτή τη συγκέντρωση, συναντούμε τον εαυτό μας.

Μιχάλης Γρηγορίου