Η Επιστροφή στο Παρελθόν ως Πράξη Αυτογνωσίας

Ζούμε σε μια εποχή που λατρεύει το «καινούριο». Η τεχνολογία, οι ιδέες, οι εικόνες και οι ταυτότητές μας μοιάζουν να ανανεώνονται με ρυθμούς που υπερβαίνουν την ικανότητά μας να τους αφομοιώσουμε. Κι όμως, μέσα σε αυτή τη δίνη επιτάχυνσης, παρατηρείται ένα φαινομενικά αντιφατικό φαινόμενο, μια επίμονη, σχεδόν τρυφερή επιστροφή στο παρελθόν. Ανασύρουμε παλιά τραγούδια, ξαναδιαβάζουμε βιβλία που μας σημάδεψαν, κοιτάζουμε φωτογραφίες που φέρουν τις σκιές άλλων εαυτών μας. Δεν πρόκειται απλώς για νοσταλγία, πρόκειται για μια πράξη ερμηνείας του εαυτού.

Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν έγραφε ότι «η μνήμη δεν είναι ένα όργανο για την εξερεύνηση του παρελθόντος, αλλά το θέατρό του». Όταν επιστρέφουμε σε κάτι παλιό, δεν αναζητούμε απλώς αυτό που υπήρξε, αλλά αυτό που μπορεί να σημαίνει τώρα. Το παρελθόν δεν μας προσφέρεται ποτέ ως στατικό αρχείο, αναδύεται μέσα από τις ανάγκες και τις ερωτήσεις του παρόντος. Ένα τραγούδι που κάποτε μιλούσε για τον έρωτα μπορεί χρόνια μετά να μιλά για την απώλεια. Το ίδιο έργο, μια διαφορετική ψυχή.

Σε αυτή την έννοια, η επανάληψη δεν είναι ανακύκλωση αλλά μεταμόρφωση. Ο Κίρκεγκωρ σημείωνε πως «η επανάληψη και η ανάμνηση είναι το ίδιο κίνημα, μόνο σε αντίθετες κατευθύνσεις. Διότι αυτό που θυμόμαστε έχει υπάρξει, ενώ αυτό που επαναλαμβάνουμε έρχεται να υπάρξει». Όταν επιστρέφουμε σε ένα παλιό βιβλίο, το ξαναφέρνουμε στη ζωή, του επιτρέπουμε να συνομιλήσει με τον σημερινό μας εαυτό. Και αυτή η συνομιλία είναι πάντα νέα.

Η επιστροφή στο παρελθόν λειτουργεί, έτσι, ως καθρέφτης. Μέσα από τις σελίδες, τις νότες ή τις εικόνες, δεν βλέπουμε μόνο αυτό που υπήρξε αλλά και αυτό που έχουμε γίνει. Ο Μαρσέλ Προυστ το εξέφρασε με απαράμιλλη ακρίβεια: «Το πραγματικό ταξίδι της ανακάλυψης δεν συνίσταται στο να αναζητούμε νέα τοπία, αλλά στο να έχουμε νέα μάτια». Τα «παλιά» αντικείμενα μάς δίνουν αυτά τα νέα μάτια, επειδή μας επιτρέπουν να συγκρίνουμε, να μετρήσουμε αποστάσεις ανάμεσα σε εαυτούς.

Σε έναν κόσμο που συχνά μας σπρώχνει προς μια διαρκή επιφανειακή καινοτομία, η επιστροφή στο παρελθόν μπορεί να είναι μια μορφή αντίστασης. Η Χάνα Άρεντ προειδοποιούσε ότι η αδιάκοπη κίνηση χωρίς σκέψη καταλήγει σε απώλεια νοήματος. Το να σταματάμε, να ανατρέχουμε, να ξαναδιαβάζουμε, είναι τρόποι να αποκαθιστούμε τη συνέχεια της εμπειρίας μας. Το παρελθόν δεν είναι φυγή από το παρόν, αλλά ένα βάθος που το παρόν χρειάζεται για να μη γίνει ρηχό.

Τελικά, επιστρέφουμε σε ό,τι παλιό όχι επειδή θέλουμε να ζήσουμε ξανά αυτό που ήμασταν, αλλά επειδή προσπαθούμε να καταλάβουμε ποιοι είμαστε τώρα. Κάθε παλιά φωτογραφία, κάθε φράση, κάθε μελωδία γίνεται ένα είδος φιλοσοφικού πειράματος: «Τι σημαίνει αυτό για μένα σήμερα;». Και μέσα σε αυτή την ερώτηση, το παρελθόν παύει να είναι απλώς μνήμη και γίνεται ενεργό στοιχείο της αυτογνωσίας μας.

Ίσως, λοιπόν, η αληθινή καινοτομία να μη βρίσκεται μόνο σε ό,τι δεν έχει υπάρξει ποτέ, αλλά και στον τρόπο που μαθαίνουμε να ξαναβλέπουμε ό,τι έχει ήδη υπάρξει. Εκεί, στο σημείο όπου το παλιό συναντά το παρόν, γεννιέται μια πιο ώριμη, πιο συνειδητή κατανόηση του εαυτού και του κόσμου.

Μιχάλης Γρηγορίου