Η Πολυτέλεια του Απλού. Πώς το Περιττό Κρύβει το Ουσιώδες

Η απλότητα δεν είναι φτώχεια μορφής, είναι πυκνότητα νοήματος. Δεν ταυτίζεται με την έλλειψη, αλλά με την εκούσια αφαίρεση. Σε έναν κόσμο που μετρά την αξία με όρους ποσότητας, η απλότητα εμφανίζεται σχεδόν ως πράξη αντίστασης, μια άρνηση να ταυτιστεί το «περισσότερο» με το «καλύτερο». Όπως έγραφε ο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, «ό,τι μπορεί να ειπωθεί, μπορεί να ειπωθεί καθαρά», και αυτή η καθαρότητα δεν είναι προϊόν συσσώρευσης, αλλά επιλογής.

Η σύγχρονη ζωή μας βομβαρδίζει με αντικείμενα, πληροφορίες, υποχρεώσεις, ερεθίσματα. Κάθε τι ζητά την προσοχή μας, μέχρι που η προσοχή παύει να ανήκει σε εμάς. Η απλότητα, σε αυτό το πλαίσιο, λειτουργεί ως επιστροφή στον εαυτό, ως επαναδιεκδίκηση του χώρου όπου η σκέψη μπορεί να σταθεί χωρίς να κατακερματίζεται.

Ο Χένρι Ντέιβιντ Θόρω, στο Walden, έγραφε: «Η ζωή μας κατασπαταλιέται στις λεπτομέρειες… Απλοποιήστε, απλοποιήστε.»

Η προτροπή του δεν αφορούσε μόνο την ύλη, αλλά κυρίως τη συνείδηση. Να ζούμε λιγότερο διασκορπισμένοι, πιο συγκεντρωμένοι στο ουσιώδες.

Παραδόξως, η αφαίρεση γεννά ελευθερία. Όσο λιγότερα κατέχουμε, τόσο λιγότερα μας κατέχουν. Ο Επίκτητος δίδασκε ότι «δεν μας ταράζουν τα πράγματα, αλλά οι απόψεις μας γι’ αυτά». Όταν περιβαλλόμαστε από πλήθος αντικειμένων, υποχρεώσεων και ρόλων, οι απόψεις μας διογκώνονται και μαζί τους και το άγχος μας. Η απλότητα μειώνει το πεδίο των εξαρτήσεων και μας επιστρέφει στη βασική εμπειρία του «είμαι».

Ο μινιμαλισμός, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι αισθητική μόδα, αλλά υπαρξιακή στάση. Είναι η απόφαση να μην επιτρέψουμε στο περιττό να καλύψει το αναγκαίο. Όπως σημείωνε ο Μάρτιν Χάιντεγκερ, «το ουσιώδες συχνά κρύβεται από το πολύ ορατό». Η υπερπληρότητα θολώνει το βλέμμα, η απλότητα το καθαρίζει.

Η τέχνη γνωρίζει καλά τη δύναμη της αφαίρεσης. Στη μουσική, μια απλή μελωδία μπορεί να συγκινήσει βαθύτερα από μια πολύπλοκη συμφωνία. Στην ποίηση, μια λιτή φράση μπορεί να περιέχει περισσότερη αλήθεια από έναν μακροσκελή λόγο. Ο Μπαρούχ Σπινόζα έλεγε πως «όσο πιο απλή είναι μια ιδέα, τόσο πιο ισχυρή είναι». Το λίγο δεν είναι φτωχό, είναι συμπυκνωμένο.

Το ίδιο ισχύει και στη ζωή. Ένα δωμάτιο με λιγότερα αντικείμενα επιτρέπει στο φως να κινηθεί. Ένα πρόγραμμα με λιγότερες υποχρεώσεις επιτρέπει στον νου να αναπνεύσει. Μια σχέση με λιγότερες προσδοκίες και περισσότερη παρουσία αποκτά βάθος. Η απλότητα δεν αφαιρεί εμπειρία, αφαιρεί τον θόρυβο που την καλύπτει.

Σε έναν κόσμο που εξαντλεί τους φυσικούς του πόρους και τους ψυχικούς του ανθρώπους, η απλότητα αποκτά και ηθική διάσταση. Ο Άλμπερτ Αϊνστάιν σημείωνε: «Ζήσε απλά, ώστε οι άλλοι να μπορούν απλώς να ζουν.»

Η μείωση της υπερκατανάλωσης δεν είναι μόνο προσωπική επιλογή, αλλά πράξη ευθύνης. Όταν επιλέγουμε το αναγκαίο αντί για το περιττό, μειώνουμε το αποτύπωμά μας πάνω στον κόσμο και ανοίγουμε χώρο για τους άλλους.

Η απλότητα δεν είναι φυγή από την πολυπλοκότητα της ζωής, αλλά τρόπος να την αντιμετωπίζουμε χωρίς να χανόμαστε μέσα της. Είναι η τέχνη του να ξεχωρίζουμε το σημαντικό από το ασήμαντο, το διαρκές από το παροδικό. Ο Σωκράτης μας θύμιζε ότι «ο ανεξέταστος βίος δεν αξίζει να βιωθεί». Η απλότητα είναι μια μορφή εξέτασης, μια συνεχής ερώτηση προς τον εαυτό μας, τι χρειάζομαι πραγματικά;

Όταν απομακρύνουμε το περιττό, δεν μένει κενό, μένει χώρος. Χώρος για σκέψη, για σχέση, για δημιουργία, για σιωπή. Και μέσα σε αυτή τη σιωπή, το ουσιώδες γίνεται επιτέλους ακουστό.

Μιχάλης Γρηγορίου